یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٥ - معاد - یادداشت عالم پس از مرگ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ١٣٥

بیان حکیمانه در مورد عدل الهی در قیامت ر. ک: ص ١٤٠:

ممکن است ضرورت قیامت را از راه عدل الهی اثبات کنیم ولی نه [به] بیان فوق که مبتنی بر مسائل اعتباری و عملی است و پاداش و کیفر اخروی را امری مجزا از عمل فرض کرده است، بلکه بر اساس اینکه عمل انسان، بالذات صورت ملکوتی دارد و انسان با عمل خویش ماده آخرت را میسازد. علیهذا اگر آخرت از پی دنیا نباشد خلاف عدل الهی است، به معنی افاضه به هر موجود آنچه را که مستحق است نه به معنی جایزه دادن به نیکوکار.

علیهذا بازگشت این بیان به همان است که در بیان چهارم تحت عنوان «حکمت و عنایت» گفتیم.

آیات قرآن که درباره بدکاران میفرماید: و ما ظلمناهم ولکن کانوا انفسهم یظلمون اشاره به این است که آنچه منتسب به ماست افاضه وجود به مایستحق است، جنبههای بدی و ظلمی که از عدم و نقصان ناشی میشود همه ناشی از ذات ناقص خودشان است.

٥٧. ممکن است بیان شماره چهار را درباره عبث بدین گونه تقریر کرد که در انسان عواطف و احساسات و غرایزی عالی مافوق ماده و طبیعت آفریده شده است. به قول ویلیام جیمز همانطور که در ما یک سلسله غرایز است که ما را با این جهان پیوند میدهد، یک سلسله غرایز هم هست که با حسابهای این عالم جور نمیآید.

احساساتی از قبیل احساس شرافت، ترحم، حق، عدالت، آزادی، احسان، خدمت و غیره پیوندی با این جهان ندارد، نتیجه و اثرش برای این جهان مفید است ولی غایتی در این جهان نمیتواند داشته باشد. اینها پرتوها و نمونههایی است از جهان دیگر که ظهور و بروزشان در آن جهان است. به قول مولوی: