یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٣ - معاد - برهان حکمت و عنایت، مسئله هستی در میان نیستیها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٧، ص: ١٠٣

نسبت به آن حق باطل است و چون هرچه از نیستی و حادث است از نوع حرکت است که کمال اول است، اگر غایت و کمال دوم نداشته باشد باطل است.

ولی اگر بگوییم که جهان هستی از یک هستی آمده و به سوی هستی میرود، از هستیای کاملتر تنزل کرده است، قبلًا در عالم ذکر حکیم بوده است (هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئاً مذکوراً) و هستی فعلیاش وجود ناقص و مرتبه نازل آن هستی است و قوس نزولی است و سپس بهطور عمودی به سوی یک نشئه کاملتر بالا میرود، هستیاش در میان دو هستی کاملتر است پس از حق آمده و به سوی حق میرود، از ثابت و ثبات و مافوق زمان آمده و به سوی ثابت و ثبات و مافوق زمان میرود، به هیچ وجه به بطلان و نیستی منتهی نمیشود، در این صورت خلقت برحق است و برای حق است.

اگر گفته شود بنا بر نظر ماتریالیستها نیز جهان از نیستی نیامده و به سوی نیستی نمیرود بلکه از ماده آمده و به ماده باز میگردد، جواب این است که ماده و علت مادی مرحله نازلتر و ناقصتر از وجود شیء است. بنا بر قول مادیین اشیاء از مقام ناقصتر آغاز شدهاند و به ناقصتر از آنچه هستند منتهی میشوند. پس، از نقص و نیستی، ولو نسبی، آغاز شدهاند و به نقص و نیستی منتهی میشوند.

هیچ فرق نمیکند از این نظر که بگوییم اشیاء از نیستی مطلق آمده و به نیستی مطلق میروند یا بگوییم از نقص آمده و به نقص میروند.

ولی طبق نظر ما اشیاء از یک نظر (نظر علل مادی) از نقص آمده و از بستر نقص برخاسته و به بستر نقص میروند (منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تارة اخری) ولی از نظر علل فاعلی و غایی- که هویت اشیاء وابسته به آنهاست- از مقام عالی و اوج عالی ملکوت تنزل کرده (و ان من شیء الّا عندنا خزائنه و ما ننزله الّا بقدر معلوم) و سپس بار دیگر به چنان مقامی عود میکنند (و ان الی ربک المنتهی).

اشیاء دارای دو جهت و دو وجهه هستند: وجهه و جهت خلقی و