اصول فقه شيعه

جلد اول

مقدمات پژوهش

پيشگفتار سيد هاشم حسينى بوشهرى

اولين تصنيف در علم اصول

اولين كسى كه علم اصول را در مقام استنباط بكار گرفت

2- تعريف علم اصول

3- ثواب و عقاب در واجب نفسى و غيرى

4- ثمره بحث صحيح و اعم

5- اقسام امر

6- انحلال و عدم انحلال خطابات عامّه

7- نفى شرطيت علم و قدرت نسبت به تكليف

8- مراتب حكم

9- بطلان قاعده «الطبيعة لا تنعدم إلّا بانعدام جميع الأفراد»

10- آيا احكام به طبايع تعلّق مىگيرند يا به افراد؟

11- «آيا ماهيت استعمال مجازى چيست؟»

پيشگفتار مقررين

پيشگفتار مؤلف

امر اوّل مباحثى در ارتباط با علم اصول

اما مبانى مهمى كه ايشان مبتكر آن بوده يا به تبعيّت از بزرگان ديگر اختيار كردهاند،

1- موضوع علم اصول

مسأله اوّل موضوع علم

بحث اوّل آيا هر علمى به موضوع نياز دارد؟

نظريه مشهور در مورد نياز علوم به موضوع

دليل اوّل مشهور عقيده دارند «موضوع علم بايد واحد باشد»

دليل دوّم مشهور بر نياز علوم به موضوع

آيا راهى براى اثبات نياز علوم به موضوع، وجود دارد؟

بحث دوّم لزوم وحدت موضوع

بحث سوّم تعريف موضوع علم

معناى عرض ذاتى

صُوَر عرض

كدام يك از اقسام عرض، ذاتى و كدام يك غريب است؟

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه مشهور

كلام صدر المتألهين رحمه الله

3- نظريه علامه طباطبايى رحمه الله

اشكال بر كلام علّامه طباطبائى رحمه الله

بررسى اقوال پيرامون عرض ذاتى

بررسى نظريه مشهور

بحث چهارم نسبت بين موضوع علم و موضوعات مسائل چيست؟

مسأله دوم ملاك تمايز علوم

1- نظريه مشهور

2- نظريه مرحوم آخوند

اشكالات كلام مرحوم آخوند

اشكال اوّل

اشكال دوّم بر كلام مرحوم آخوند

نكته مهم

3- نظريه امام خمينى «دام ظلّه»

4- نظريه آيت اللَّه بروجردى رحمه الله

اشكالات كلام مرحوم بروجردى

آيا اشكال فوق به مرحوم آخوند هم وارد است؟

5- نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

اشكالات كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

6- نظريه جديد در مورد تمايز علوم

بررسى نظريه جديد در تمايز علوم

نظريه مختار ما

مسأله سوم موضوع علم اصول

1- نظريه مشهور و محقّق قمى رحمه الله

اشكالات نظريه مشهور

2- نظريّه صاحب فصول رحمه الله

اشكال مرحوم آخوند بر صاحب فصول رحمه الله

اشكال به مرحوم آخوند

3- نظريه مرحوم آخوند

اشكال بر كلام مرحوم آخوند

4- نظريه مرحوم آيت اللَّه بروجردى

كلام امام خمينى «دام ظلّه»

مسأله چهارم تعريف علم اصول

1- تعريف مشهور از علم اصول

اشكالات مرحوم آخوند بر تعريف مشهور

اشكال اوّل تعريف مشهور، جامعيت ندارد

دفاع از مشهور

اشكال دوّم مرحوم آخوند بر كلام مشهور

2- تعريف مرحوم آخوند از علم اصول

اشكالات تعريف مرحوم آخوند

اشكال اوّل كلمه «صناعة» مربوط به «علوم عملى» است

اشكال دوّم تعريف مرحوم آخوند،

دفاع از مرحوم آخوند

دفاع از مرحوم آخوند

اشكال چهارم بر تعريف مرحوم آخوند

3- تعريف محقق نائينى رحمه الله از علم اصول

اشكالات تعريف مرحوم نائينى

4- تعريف محقق عراقى رحمه الله از علم اصول

اشكالات كلام محقق عراقى رحمه الله

5- تعريف آيت اللَّه خويى «دام ظلّه» از علم اصول

اشكالات كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

6- تعريف امام خمينى «دام ظلّه» از علم اصول

بررسى كلام امام خمينى «دام ظلّه»

مسأله پنجم تمايز مسائل اصولى از قواعد فقهى

نظريه اوّل (نظريه محقّق نائينى رحمه الله)

اشكال بر كلام مرحوم نائينى

نظريه دوّم (نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»)

اشكال بر نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

نظريه سوّم ممكن است گفته شود «قواعد اصولى، قواعدى است كه در اكثر ابواب فقه مورد استفاده قرار مى گيرد ولى قاعده فقهى، منحصر به ابواب خاص است،

بررسى نظريه فوق

نظريه چهارم (نظريه امام خمينى «دام ظلّه»)

بررسى نظريه امام خمينى «دام ظلّه»

امر دوّم وضع

مسأله اوّل كيفيت ارتباط بين الفاظ و معانى

نظريّه اوّل (ارتباط بين لفظ و معنا ذاتى است)

مراد از ارتباط ذاتى چيست؟

دليل قائلين به ارتباط ذاتى بين لفظ و معنا

نظريه دوّم (ارتباط بين لفظ و معنا ناشى از وضع است)

مسأله دوّم واضع چه كسى است؟

نظريه اوّل (واضع، خداوند است)

ادلّه براى اثبات اينكه واضع، خداوند است

ادلّه اى كه واضع بودن بشر را نفى مى كند

اشكالات كلام مرحوم نائينى

نظريه دوّم (واضع، بشر است)

مسأله سوّم حقيقت و ماهيت وضع

1- نظريه مرحوم محقّق خراسانى

اشكالات كلام مرحوم آخوند

2- نظريه بعض الأعاظم رحمه الله

اشكالات كلام بعض الأعاظم رحمه الله

3- نظريه صاحب منتهى الاصول و جماعتى از اصوليين

اشكالات نظريه صاحب منتهى الاصول رحمه الله

4- نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

اشكالات كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

5- نظريه مرحوم محقق اصفهانى

بررسى كلام مرحوم اصفهانى

مسأله چهارم تقسيم وضع به اعتبار معناى موضوع له

مقام اوّل معناى اقسام چهارگانه وضع

منشأ تقسيم وضع به اقسام چهارگانه

مقام دوّم امكان و عدم امكان اقسام چهارگانه

بحث اوّل آيا قسم سوّم (وضع عام و موضوع له خاص) امكان دارد؟

اشكال بر كلام مرحوم آخوند

دفاع از مرحوم آخوند

1- كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

2- دفاع ديگر از كلام مرحوم آخوند

تحقيق بحث

بحث دوّم آيا قسم چهارم (وضع خاص موضوع له عام) امكان دارد؟

2- نظريه قائلين به امكان قسم چهارم

پاسخ مرحوم آخوند به قائلين به امكان قسم چهارم

بحث سوّم مطالبى در ارتباط با وضع عام و موضوع له عام

مطلب اوّل اشكال در مورد امكان وضع عام موضوع له عام

پاسخ اشكال

مطلب دوّم بيان محقق عراقى رحمه الله در ارتباط با وضع عام و موضوع له عام

مقام سوم وقوع و عدم وقوع اقسام ممكن وضع

اشكال نسبت به مثال اعلام شخصيه

حلّ اشكال

صور چهارگانه وضع

آيا وضع در قسم سوّم و چهارم، شخصى است يا نوعى؟

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه محقق عراقى رحمه الله

3- نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى نظريات فوق

نظريه اوّل (نظريه مشهور نحويين)

نظريه دوّم (نظريه مرحوم آخوند)

1- اشكال مرحوم آخوند به كلام مشهور نحويين

2- مطلبى كه مرحوم آخوند اختيار كرده است

نظريه سوّم

نظريه چهارم (نظريه مرحوم محقق نائينى)

نظريه پنجم (نظريه محقق اصفهانى رحمه الله)

نظريه ششم (نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»)

نظريه هفتم (نظريه مختار ما)

تحقيق در مورد معانى حرفيه

بررسى مراحل سه گانه

مرحله اوّل (مرحله واقعيت)

مرحله دوّم (مرحله تصورات مستمع)

مرحله سوّم (مرحله استعمال)

تكميل بحث

مسأله هفتم خبر و انشاء

كلام مشهور در ارتباط با اجزاء قضيه حمليّه

بررسى كلام مشهور

بررسى قضايايى كه در آنها به حسب ظاهر، نسبت وجود دارد

بررسى كلام مشهور در مورد قضاياى سالبه

اشكال بر كلام علماى بيان و منطق

ملاك حمل در قضاياى حمليّه چيست؟

مباحث خبر و انشاء

مراد از خبر و انشاء چيست؟

ماهيت خبر و انشاء

مرحله اوّل آيا لفظ در حقيقت انشاء نقش دارد؟

نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

مرحله دوّم ماهيت انشاء چيست؟

1- نظريه مشهور

2- نظريه محقّق خراسانى رحمه الله

3- نظريه محقّق اصفهانى رحمه الله

مسأله هشتم اسماء اشاره و ضماير

كلام مرحوم آخوند،

بررسى كلام مرحوم آخوند

كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

تحقيق پيرامون معناى اشاره

تحقيق پيرامون معناى ضماير

ضمير غايب

ضمير مخاطب

ضمير متكلّم

تذييل بحث معانى حرفيه

امر سوّم استعمال مجازى

مسأله اوّل آيا صحت استعمال مجازى به طبع است يا به وضع؟

نظريه مرحوم آخوند

مسأله دوّم ماهيت استعمال مجازى چيست؟

1- نظريه مشهور

2- نظريه سكّاكى

3- نظريّه صاحب كتاب «وقاية الأذهان»

فرق بين كلام صاحب «وقاية الأذهان» و كلام سكّاكى

مؤيّدات كلام صاحب «وقاية الأذهان»

امر چهارم اطلاق لفظ و اراده لفظ

مقدّمه

اقسام چهارگانه اطلاق لفظ و اراده لفظ

مقام اوّل آيا اطلاق لفظ و اراده لفظ، صحيح است؟

كلام مرحوم آخوند در ارتباط با صحّت سه قسم اوّل

مناقشه صاحب فصول رحمه الله در ارتباط با قسم چهارم

پاسخ مرحوم آخوند از كلام صاحب فصول رحمه الله

مقام دوّم آيا در اطلاق لفظ و اراده لفظ، عنوان استعمال تحقّق دارد؟

بررسى قسم چهارم

بررسى قسم سوّم

كلام مرحوم بروجردى در ارتباط با قسم سوّم

بررسى قسم اوّل و دوّم

كلام مرحوم آخوند

كلام مرحوم بروجردى

نظر ما در مورد قسم اوّل و دوّم

امر پنجم نقش اراده در موضوع له الفاظ

تحرير محلّ نزاع

نظريه اوّل (عدم دخالت اراده در موضوع له الفاظ)

نظريه دوّم (دخالت اراده در موضوع له الفاظ)

بيان مرحوم آخوند در ارتباط با كلام عَلَمين

كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

امر ششم وضع در مركّبات

تحرير محلّ بحث

دليل اوّل بر ردّ نظريه وضع براى مجموع مركّب

توجيه بعضى از نحويين

دليل دوّم بر ردّ نظريه وضع براى مجموع مركّب

امر هفتم راه هاى تشخيص معناى حقيقى

راه هاى تشخيص معناى حقيقى از مجازى

راه اوّل (تبادر)

جهت اوّل معناى تبادر چيست؟

جهت دوّم مورد تبادر كجاست؟

جهت سوّم چه اثر و نتيجه اى بر تبادر مترتّب است؟

جهت چهارم چرا تبادر، علامت حقيقت است؟

جهت پنجم آيا در اينكه تبادر علامت حقيقت است، شرطى هم وجود دارد؟

جهت ششم آيا عدم تعرّض مرحوم آخوند به اينكه «عدم تبادر، علامت مجاز است» دليل بر اين است كه تبادر، فقط در ارتباط با حقيقت مطرح است؟

كلام مشهور

كلام صاحب فصول رحمه الله و صاحب قوانين رحمه الله

راه دوّم براى شناخت معناى حقيقى عدم صحّت سلب (يا صحّت حمل)

كلام محقّق عراقى رحمه الله در ارتباط با «عدم صحّت سلب»

راه سوّم براى شناخت معناى حقيقى اطّراد

كلام محقّق اصفهانى رحمه الله در مورد اطّراد

كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى در ارتباط با اطّراد

كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه» در ارتباط با اطّراد

امر هشتم تعارض احوال

تحرير محلّ بحث

كلام مرحوم آخوند

كلام امام خمينى «دام ظلّه»

جهت اوّل اصالة عدم النقل چه اصلى است؟

جهت دوّم مورد أصالة عدم النقل كجاست؟

كلام مرحوم آخوند

كلام محقّق حائرى رحمه الله

امر نهم حقيقت شرعيّه

مسأله اوّل اركان ثبوت حقيقت شرعيه

آيا دو ركن ثبوت حقيقت شرعيّه، تحقّق دارند؟

مسأله دوّم ثمره بحث حقيقت شرعيّه

نظريه اوّل (نظريه مرحوم آخوند)

نظريه دوّم

نظريه سوّم (نظريه مرحوم نائينى)

چرا اثبات قرآنيت قرآن، نياز به تواتر دارد؟

مسأله جمع قرآن بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله

كلام مرحوم آخوند در ارتباط با ثمره بحث حقيقت شرعيّه

مسأله سوّم كيفيت وضع در حقيقت شرعيّه

نظريه اوّل (نظريه مرحوم آخوند)

بررسى كلام مرحوم آخوند

اشكال محقّق نائينى رحمه الله بر مرحوم آخوند

جواب اوّل از كلام مرحوم نائينى

بررسى كلام محقّق عراقى رحمه الله

جواب دوّم از كلام مرحوم نائينى

بحثى در ارتباط با حقيقى و مجازى بودن استعمال محقِّق وضع

احتمال اوّل اين استعمال، نه حقيقى است و نه مجازى

احتمال دوّم اين استعمال، حقيقى است

نظريه دوّم در ارتباط با كيفيت وضع در حقيقت شرعيّه

اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٨٣ - ٣- نظريه محقّق اصفهانى رحمه الله

پاسخ محقّق اصفهانى رحمه الله‌: شدّت ارتباط لفظ با معنا به سبب علاقه وضعيه‌اى كه تحقّق پيدا كرده، موجب شده كه معنا نه تنها در وجود خارجى خود تابع لفظ باشد بلكه در تمام مراحل- حتّى مرحله ماهيت- نيز تابع لفظ است و گويا در مرحله ماهيت نيز اين اتحاد بين لفظ و معنا وجود دارد. به‌همين‌جهت كه پاى ماهيت به ميان آمد مرحوم آخوند به‌جاى استفاده از كلمه «واقع» كلمه «في نفس الأمر» را به كار برده است.

و الّا اگر مرحله وجود را درنظر بگيريم، وجود لفظ «وجود خارجى حقيقى» و وجود معنا «وجود خارجى بالعرض» است. اشكال: معنايى كه شما براى «وجود لفظى» بيان كرديد و «وجود انشائى» را تطبيق بر «وجود لفظى» كرديد، اختصاص به انشائيات ندارد بلكه در جمل خبريه نيز لفظ در معنا استعمال شده و بين لفظ و معنا عُلقه و ارتباط وجود دارد و معنا به تبعيت لفظ تحقق پيدا مى‌كند. پس چه فرقى است بين جمله‌هاى خبريه و جمله‌هاى انشائيه كه جمل انشائيه را به معناى وجود انشائى مى‌دانيد و وجود انشائى را وجود لفظى مى‌دانيد؟ پاسخ محقق اصفهانى رحمه الله‌: قبول داريم كه در جمل خبريه نيز چنين چيزى جريان دارد ولى آنچه كه جمل خبريه را از جمل انشائيه جدا مى‌كند اين است كه هدف متكلّم در جمل خبريه حكايت از واقعيت است. سؤال: آيا وجود لفظى در رابطه با مفردات مطرح نيست؟ پاسخ محقّق اصفهانى رحمه الله‌: بلى، وجود لفظى در رابطه با مفردات نيز مطرح است و انشاء به همين معنايى كه گفتيم در مورد مفردات نيز جريان دارد يعنى با گفتن لفظ «انسان»، ماهيت آن وجود عرضى و تبعى پيدا مى‌كند. و تفاوتى كه بين مفردات و جمل انشائيه وجود دارد همان تفاوت بين مفرد و جمله است يعنى سكوت متكلم بر مفرد صحيح نيست ولى بر جمله صحيح است. محقّق اصفهانى رحمه الله در پايان مى‌فرمايد: