اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٤٥ - ١- كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بعضى از بزرگان در مقام دفاع از مرحوم آخوند برآمده‌اند كه در ذيل به بررسى كلام آنان مى‌پردازيم:

١- كلام آيت‌اللَّه خويى «دام ظلّه»

ايشان در مقام دفاع از مرحوم آخوند فرموده است: مفاهيم كلّى بر دو قسمند: قسم اوّل: كلياتى است كه داراى اصالت مى‌باشند و مابازاء خارجى دارند، مثل مفاهيم جواهر و اعراض، مانند: حيوان، انسان، بياض، سواد و غيره. اين قسم از كلّيات- كه قسمت اعظم كليات مى‌باشند- نمى‌توانند به عنوان مرآت براى افراد و مصاديقِ خود قرار گيرند بلكه در مقام لحاظ و تصوّر، تنها مى‌توانند از جهتِ جامع بين افراد خود حكايت كنند. مثلًا «حيوان ناطق»- كه يكى از كلّيات جوهرى است- تنها مى‌تواند از ماهيت و حقيقت انسان حكايت كند و خصوصيات فردى افراد، ارتباطى به مفهوم آن نداشته و مفهوم نمى‌تواند حاكى از آنها باشد. همچنين «بياض»- كه يكى از كلّيات عرضى است- اگرچه در مقام وجود خارجى‌اش نياز به موضوع دارد ولى اين نياز، ارتباطى به عالم مفهوم ندارد و بياض، مفهومى است كه فقط از معناى خودش حكايت مى‌كند و از محدوده معنا تجاوز نمى‌كند. وجود خارجى بياض، نقشى در مفهوم بياض ندارد. بياض يك ماهيت متأصّل و مستقل است. خلاصه اينكه افراد و خصوصيات فردى افراد بياض، داخل در مفهوم بياض نبوده و بياض حاكى از آنها نيست. بعضى از مفاهيم اعتبارى نيز حكم مفاهيم متأصّله را دارند، مثلًا مفاهيمى چون وجوب، امكان و امتناع، از مفاهيم اعتبارى مى‌باشند كه مابازاء خارجى ندارند و مقام آنها حتى از عرض هم پايين‌تر است، زيرا عرض هرچند در مقام وجود خارجى‌اش نياز به معروض دارد ولى مابازاء خارجى دارد و بياضِ جسم براى ما بالوجدان محسوس است. اين دسته از مفاهيم اعتبارى‌ [١] نيز از كلياتى هستند كه فقط از مفهوم خود حكايت‌

[١]- بنابراين عناوينى چون ملكيت و زوجيت در اينجا مورد بحث نيستند.