اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧٤ - نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»
اين، لفظ را در تحقق معنا و ايجاد آن لازم مىدانيم. توضيح: آنچه ايشان فرمود كه «براى ايجاد معنا در عالم اعتبار، همان اعتبار نفسانى كافى است» اين حرف جواب كسى مىتواند باشد كه تحقق معنا را بهوسيله اعتبار نفسانى محال بداند. و ما چنين چيزى را محال نمىدانيم، ولى آيا هر چيزى كه ممكن بود واقعيت هم دارد؟ ما دنبال اين هستيم كه ببينيم آيا واقعيت چيست؟ آيا مىتوان گفت: در انشاءات لفظيّه، لفظ دخالتى ندارد؟ ما وقتى واقعيت مسئله را ملاحظه مىكنيم مىبينيم عقلاء و شارع براى لفظ «بعتُ»- بما أنّه لفظ- در تحقق انشاء، نقش قائلند، يعنى لفظ در انشاء لفظى دخالت دارد نه اينكه انشاء مربوط به اعتبار قلبى باشد و تنها نقشى كه لفظ دارد ابراز مافيالضمير باشد. وقتى پدر به فرزند خود امر مىكند، لفظْ براى تحقق امر، موضوعيت دارد و اينگونه نيست كه امر در نفس پدر ايجاد شده و لفظ، فقط براى ابراز آن باشد.
بنابراين، اگرچه كلام ايشان كه اعتبار نفسانى را كافى مىداند، محال نيست ولى مسئله را ثابت نمىكند. از راه عدم استحاله، نمىتوان در همه جا واقعيت را ثابت كرد. خيلى چيزها ممكن است ولى واقعيت ندارد. ثالثاً: لازمه بيان ايشان اين است كه «بعتُ انشائى» هم به عنوان جمله خبريه مطرح باشد، زيرا روى مبناى خود اينان كه فرق بين انشاء و خبر را بيان كردهاند، اگر كسى قبلًا خانهاش را فروخته و الآن بگويد: «بعتُ داري»، اين جمله خبريه است. در «بعتُ انشائي» هم اين خبر وجود دارد، زيرا ايشان مىگويد: «بعتُ انشائى» حكايت از «اعتبار نفسانى» و «ما في الضمير» مىكند و «ما في الضمير» اگر يك لحظه قبل هم تحقق پيدا كرده باشد، «بعتُ انشائى» همانند «بعتُ خبرى» از امرى كه در زمان قبل اتفاق افتاده حكايت مىكند. و در باب حكايت فرقى بين حكايت از بيعى كه يك ماه قبل اتفاق افتاده با بيعى كه يك لحظه قبل انجام شده، وجود ندارد». درحالىكه اگر ما بگوييم «بعتُ» هيچ نقشى در تحقق انشاء ندارد و انشاء، در مرحله قبل از گفتن «بعتُ» در نفس محقّق شده است»، لازم مىآيد كه «بعتُ» در تمام موارد، جمله خبريه باشد