اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١١٢ - اشكالات كلام مرحوم بروجردى

«موجود» است، «وجود» به عنوان جامع بين محمولات مسائل است. در نتيجه، جامع بين محمولات، همان موضوع علم است، بنابراين هم مى‌توانيم بگوييم: تمايز علوم، به تمايز جامع بين محمولات است و هم مى‌توانيم بگوييم: تمايز علوم، به تمايز موضوعات است. [١]

اشكالات كلام مرحوم بروجردى:

در كلام ايشان دو دسته اشكال وجود دارد: اشكال به بعضى از مقدّمات و اشكال به نتيجه‌اى كه مى‌گيرد و تمايز علوم را به تمايز بين جامع محمولات مى‌داند. اشكال اوّل: مرحوم بروجردى براى اثبات ادّعاى اوّل خود دو مقدّمه ذكر كرده است، در مقدّمه اوّل آن فرمود: وقتى مسائل هر علم را ملاحظه مى‌كنيم، دو جهت و حيثيت ذاتى در آن مشاهده مى‌كنيم: يكى مغايرت مسائل اين علم با علم ديگر، و ديگرى مغايرت هريك از مسائل اين علم با مسائل ديگر همين علم، در عين اين كه بين مسائل هر علمى سنخيت و مشابهت، تحقّق دارد. «الفاعل مرفوع» يك مغايرت ذاتى با «الصلاة واجبة» دارد و يك مغايرت ذاتى با «المفعول منصوب» دارد. در عين اين كه با «المفعول منصوب» سنخيت و تشابه دارد. اين دو جهت، از ذات مسائل بيرون نيست و امورى چون غرض و مدوِّن و ساير جهاتى كه خارج از محدوده مسائل است، در اين معنا نقشى ندارند. اين قسمت از كلام مرحوم بروجردى مورد قبول است. ايشان دنباله مطالب فوق مى‌فرمايد: مسائل، عبارت از موضوعات و محمولات است، پس وجه تمايز را بايد در موضوعات و محمولات پيدا كرد و در اين جهت، به نسبت‌ها نبايد اعتنايى كرد براى اينكه اوّلًا: نسبت‌ها معانى حرفى مى‌باشند و استقلالى ندارند، ثانياً: نسبت‌ها در مسائل مشتركند و از نظر نسبت، امتيازى تحقّق‌

[١]- نهاية الاصول، ج ١، ص ١٠- ١٣