آن‌ها، واژگان و اصطلاحات يك رشته خاص از معارف و علوم به همراه معانى آن‌ها و توضيحات لازم جمع شده است. سابقه تأليف اين فرهنگ‌ها به زبان فارسى چندان طولانى نيست. نخستين فرهنگ‌هاى تخصصى مانند فرهنگ نظامى نگاشته سروان ضرغامى و سروان زرگر خوشنويسان، فرهنگ بازرگانى نگاشته نيكاراست، فرهنگ حقوقى نگاشته جعفرى لنگرودى، از حدود شصت سال پيش به اين طرف تأليف شده است. (١) امروزه فرهنگ‌هاى تخصصى بسيارى در دسترس دانش پژوهان هريك از علوم مى‌باشد.

تفاوت عمده فرهنگ و دايرة المعارف در اين است كه هدف در فرهنگ نويسى، ارائه اطّلاعات پايه و اساسى به طور اختصار است، امّا در دائرة المعارف نويسى، ارائه اطّلاعات گسترده‌تر، عميق‌تر و دسته بندى شده‌تر است. از اين رو، اگر دانش پژوهى، اطّلاعات مختصر پيرامون يك واژه به لحاظ معنا و كاربرد آن در يك علم خاص بخواهد، به فرهنگ مراجعه مى‌كند و اگر در باره همان واژه يا موضوع، اطّلاعاتى فراتر از اين بخواهد، به دائرة المعارف مراجعه مى‌كند.

فرهنگ فقه

تعريف

فرهنگ فقه، فرهنگى تخصصى است كه در آن، عناوين فقهى به همراه معنا و توضيحات لازم و مستند گرد آمده است. عناوين فقهى، واژگانى‌اند كه در فقه كاربرد دارند؛ خواه از اصطلاحات فقهى (واژگانى كه در فقه معنايى خاص يافته‌اند) باشند يا نباشند.از اين رو، عناوين فقهى، اعم از اصطلاحات فقهى‌اند. عناوين فقهى‌اى كه به عنوان مدخل‌هاى فرهنگ فقه قرار گرفته‌اند، يا از قبيل موضوع و متعلق احكام شرعى هستند مانند نماز، زكات، احرام، يا از قبيل قيد و وصف موضوعات فقهى مى‌باشند مانند: واژه «سائمه» در تركيب غنم سائمه و واژه «مضاف» در تركيب آب مضاف، يا از قبيل احكام شرعى هستند

(١) مقاله «كتابشناسى فرهنگ‌هاى فارسى ـ اروپايى»، ايرج افشار، مقدّمه لغت نامه دهخدا، ص ٢٧٣.