قتال معذور و به صلح و بذل مال محتاج باشند؟ و حال آن كه تقديم عذر در بُعد مسافت و شدّت مشقّت هم بى صورت است، چه جناب احديّت در سرزنش قومى كه اين عذرها از جهاد تخلف مى‌گردد فرمود: {لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لاَتَّبَعُوكَ وَ لكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ} (٩٩) و نيز واجب گردانيده در جهاد تبوك، نهضت مسلمين را با قلّت آب و شدت گرما و بعد مسافت و بسيارى دشمن و عسرتى كه هر ده نفر شترى براى سوارى داشتند و توشه ايشان جوى سوس خورده و خرمايى كِرم افتاده بود و كار بى‌بضاعتى به جايى رسيد كه هر دو نفر يك خرما ميان خود قسمت مى‌كردند و گاهى جماعتى يك خرما مى‌مكيدند تا آب بر روى آن نياشامند.

و ما جزم داريم كه در اين زمان اكثر آن موانع مرتفع است و اگر مرتفع نباشد، لا اقل مساوى خواهد بود و چگونه مساوى مى‌شود با آن كه خداوند عالميان آن قضيه را قضيه عسرت ناميده و فرموده: {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ} . (١٠٠)

بلى اگر مشركين به بذل مال از بلاد مسلمين بيرون روند و به كلى ترك تعرض ايشان نمايند، صلح به بذل مال، بى وجه نخواهد بود، اگر چه آيه شريفه {وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} (١٠١) تنبيه مسلمين است به اين كه تطميع مشركين به ذلّ مسلمين، اطماع آنها است به دين اسلام.

و السلام خير ختام، شكر الله مساعيكم الجميلة و جعلها الله لكم الوسيلة إلى دار الكرامة.

(٩٩) توبه، آيه ٤٢.
(١٠٠) همان، آيه ١١٧.
(١٠١) همان، آيه ١٢٣.