اين نوشته كه براى ويژه‌نامه مجله فقه اهل بيت(ع) به مناسبت نام گذارى سال ١٣٨٠ ش به «سال امام على(ع) و رفتار علوى» قلمى شده، نگاهى دارد به پاره‌اى از احكام حكومتى صادر از مولا امام على(ع). پيش از آغاز بحث توجه به چند نكته سودمند است:

١. مقاله از دو بخش تشكيل شده: در بخش اول به مباحثى پرداخته‌ايم كه هر چند موضوعاتى مستقل و شايسته تحقيقند ولى در اين نوشته با هدف بستر سازى براى بخش دوم فراهم شده‌اند.

٢. حكم حكومتى با نام‌هاى ديگرى همانند «حكم ولايى»، «حكم حاكم»، «حكم ولايتى» و «حكم متغير» نيز ياد مى‌شود.

٣. بحث از احكام حكومتى بدين معنا نيست كه ائمه(ع) با ناديده انگاشتن احكام الهى حق صدور حكم حكومتى دارند؛ زيرا احكام حكومتى بايد با رعايت احكام ثابت الهى باشد به گونه‌اى كه احكام حكومتى هميشه در طول احكام الهى است نه در عرض آنها، هر چند ممكن است ميان احكام حكومتى و اولى تزاحم بوده باشد كه در آن صورت مرجع، قواعد باب تزاحم است.

بخش اول: كليات

مفهوم حكم

معناى لغوى: پر واضح است بحث و كنكاشى از مفهوم واژه «حكم» از مباحث مهم و زيربنايى مطالب آينده به شمار مى‌آيد؛ زيرا حكم در موارد مختلف در معانى گوناگون به كار مى‌رود و پيش از هر بحثى بايد روشن شود مقصود از آن كدام معنا است. از اين رو اشاره‌اى هر چند اجمالى به نظريات صاحب نظران در لغت لازم است. صاحبان فرهنگ فارسى و عربى براى واژه حكم معناهاى چندى بيان كرده‌اند؛ از جمله: زبيدى در تاج‌العروس حكم را به معناى قضاوت دانسته است:

الحكم ـ بالضم ـ القضاء في الشيء بأنه كذا أو ليس كذا. (١)

(١) زبيدى، تاج العروس، انتشارات دارالحكمه الحياة، ج ٨، ص ٢٥٢.