انسانى هلال ماه در وقت غروب خورشيد در سرزمينى است كه در آن زندگى مى كند بنابراين رؤيت هلال در نقطه‌اى از نقاط زمين دليل بر حلول ماه در تمامى آفاق يا آفاقى كه در بخشى از شب با آن نقطه از زمين مشترك هستند، نيست زيرالازمه پذيرفتن چنين چيزى اين است كه آغاز ماه در آن سرزمين ها، هلالى است كه از ثلث يا نصف شب آغاز شده است. در حالى كه معيار حلول ماه براى هر فرد عبارت است از هلالى كه هنگام غروب آفتاب درسرزمين او محقق شده است. به عبارت ديگر معيار اول ماه عبارت است از هلالى كه به هنگام غروب خورشيد شكل مى گيرد حال يا از نظرحدوث [چنان كه در آفاق شرقى است ]يا از نظر بقا چنان كه در آفاق غربى است.

اگر قائل شويم كه رؤيت هلال در آفاق شرقى براى آفاق غربى حجت است، معنايش اين نيست كه لحظه ديدن هلال در افق شرقى، آغاز ماه قمرى براى مناطق غربى در همان لحظه است بلكه در آن لحظه ماه شرعى در آن مناطق باغروب آفتاب آغاز مى‌شود.

يكى از محققان در تفسير آيه مزبور مى گويد:

هلال، عنوانى براى ماه در حالتى خاص است و آن خروج ماه از زير شعاع خورشيد است. بنابراين ماه دراين حالت، يك نشانه براى مردم است و در اين حالت، مرئى بودن معتبر نيست و تنها خروج از زير شعاع خورشيد است كه تمام ماهيت آن را تشكيل مى دهد، پس هلال به رؤيت يا حالتى از حالات زمين مقيد نيست. مثلا هلال مقيد به اين نيست كه در اين شهر يا آن شهر ديده شده باشد يا اين كه طى ده دقيقه بعد از غروب آفتاب يا مانند آن ديده شود. تنها ملاك هلال، خروج از زير شعاع خورشيد است (٣٣) .

اشكال اين سخن آن است كه خداوند سبحان هلال را براى مردم به عنوان معيار تعيين وقت قرار داده است و چنين نيست كه هلال صرفا خروج ماه از نزديكى خورشيد يا از زير شعاع آن يا هر تعبير ديگرى باشد بلكه هلال عبارت است از: خروج ماه از زير شعاع خورشيد به هنگام غروب. بنابراين اگر ماه به هنگام ظهر يا چند ساعت قبل از

(٣٣) مجله فقه اهل بيت، شماره ١١و١٢.