بحثى كه در اين باره مطرح مى شود اين است كه در صورت ناياب يا كم ياب بودن عين و مثل آن چگونه قيمت آن معلوم مى‌گردد؟ به عبارت ديگر ملاك و معيار در قيمت گذارى اجناس ناياب يا كم ياب چيست؟ زيرا بعضى از اجناس قيمت آنها در مراحل مختلف فرق مى‌كند به گونه مثال قيمت ميوه در آغاز فصل با قيمت آن در وسط يا پايان فصل تفاوت مى‌كند.

شيخ انصارى براين باور است كه ملاك قيمت گذارى براساس فرض وجود مثل است هرچند در فرضى كه وجود آن درنهايت كمى است بالاترين قيمت را بدهد. وى مى‌نويسد:

ظاهراً معيار قيمت گذارى در فرض كمى وجود مثل است به شرطى كه صاحب مال رغبت و آمادگى خريد و فروش را داشته باشد. اما اگر دارنده جنس حاضر به فروش نباشد مگر به قيمت هاى غير متعارف چنين قيمتى ملاك و مورد ضمان نيست. (٤١)

نقد و بررسى: لازم يه ياد آورى است اين بحث درصورتى مطرح خواهد بود كه مثل وجود خارجى ندارد هرچند عنوان بحث دركلام فقها اعم از صورت ناياب و كم ياب بودن مثل است؛ زيرا اگر مثل وجود خارجى داشته باشد هرچند كم ياب باشد با قيمت بيشتر هم كه شده بايد تهيه شود مگر اين كه تهيه آن مستلزم ضرر باشد.

پس از روشن شدن محل بحث به نظر مى‌رسد ملاك قيمت گذارى براساس مبناى مختلف دراصل جايگزينى قيمت تفاوت مى‌كند؛ زيرا:

١. برمبناى آخوند و سيد، كه مى‌گويند با تلف عين همچنان عين تا روز ادا برذمه است، ملاك قيمت گذارى فرض وجود روز ادا خواهد بود.

٢. برمبناى كسانى كه مى‌گويند: با

(٤١) همان،ص٢٣٧.