٥. ديدگاه حد وسطى يا اعتدالى (پذيرش علم و تجربه بشرى در طول دين): اين ديدگاه حيطه دين را گسترده مى‌داند و معتقد است كه براى پاسخگويى به جميع مسائل و نيازهاى فردى و اجتماعى و مادى و معنوى بشر، دين و آموزه‌هاى آن، به‌طور مستقل و به قدر كافى توانايى دارند. نسبت به اتكاى صرف بر تجربيات علمى ديگر جوامع و يا تركيبات آنها با مبانى و آموزه‌هاى دينى در پاسخگويى به مسائل جامعه اسلامى نظر مثبتى ندارد. اما استفاده از علوم جديد و تجربيات علمى ديگر جوامع را در طول دين- و نه عرض آن- مجاز بلكه ضرورى و سودمند نيز مى‌داند. ما اين ديدگاه را در اينجا «حد وسطى يا اعتدالى» مى‌ناميم.

٦. ديدگاه حداكثرى (نپذيرفتن علم و تجربه بشرى نه در عرض و نه در طول دين): اين ديدگاه حيطه دين را گسترده‌تر از ديدگاه پيشين مى‌داند و معتقد است كه استفاده از علوم جديد و تجربيات علمى ديگر جوامع (در حوزه علوم انسانى و اجتماعى) نه تنها در عرض دين بلكه حتى در طول دين نيز نه تنها سودمند و ضرورى نيست بلكه زيان‌آور و مخرب است و موجب ايجاد تناقض و دوگانگى در مبانى دينى و اجتماعى جامعه اسلامى مى‌شود. لذا به انحصار در به‌كارگيرى دين و تدوين مجدد و كامل علوم اجتماعى بر مبناى انحصارى دينى تأكيد مى‌كند. ما از اين ديدگاه با عبارت «حداكثرى» ياد مى‌كنيم.

پ) متغير مبناى مشروعيت حكومت دينى‌

در خصوص مبناى مشروعيت حكومت دينى از ديدگاه علماى اسلامى- اعم از سنى و شيعه- نيز پنج ديدگاه مشهور در ميان صاحب‌نظران مطرح است:

١. ديدگاه «اجماع» بر آن است كه مبناى تعيين و مشروعيت حكام اسلامى و حكومت دينى، اجماع امت اسلامى يا اجماع اهل حل و عقد (خبرگان) امت اسلامى است. بر اين اساس، مردم يا خبرگان آنان مبناى مشروعيت حكومت اسلامى هستند كه هرگاه بر حكومت‌