به اعتقاد فخر رازى مراد از «شبه محمول» تالى قضاياى شرطى است و خواجه آن را «وصف عنوانى موضوع» مى‌داند اختلاف آنان در اين مورد در تفسير فقره‌اى از كلام بو على است ازاين‌رو ابتدا كلام بو على و سپس كلام فخر رازى و خواجه را مى‌آوريم.

بو على در «اشارات» در بيان ماده قضيّه مى‌گويد:

«نسبتى كه «محمول» يا «شبه محمول» به موضوع دارد- خواه قضيّه موجبه باشد يا سالبه- كيفيّت واقعى آن نسبت يا «وجوب» است مانند كيفيّت نسبت حيوان به انسان در قضيّه «انسان حيوان است يا حيوان نيست» و يا كيفيّت آن نسبت «امكان» است مانند اين قضيّه «انسان نويسنده است يا نويسنده نيست» و يا كيفيّت واقعى نسبت «محمول» يا «شبه محمول» به موضوع امتناع است مانند اين قضيّه «انسان سنگ است يا سنگ نيست» همين كيفيّت واقعى نسبت در قضيّه را «مادّه» مى‌نامند و برحسب توضيح فوق بر سه قسم است: ماده واجب ماده ممكن و ماده ممتنع»[١].

فخر رازى در «شرح منطق اشارات» شبه محمول را تالى قضاياى شرطى مى‌داند، كلامش اين است:

«مراد از شبه محمول، تالى قضاياى شرطى است چون نسبت در هر قضيّه محتاج به منسوب و منسوب اليه است خواه آن منسوب محمول باشد يا تالى و خواه منسوب اليه موضوع باشد يا مقدّم ....»[٢].

خواجه در شرح منطق اشارات، در اين مورد چنين مى‌گويد:

«تفسير «شبه محمول» به تالى قضيّه شرطى صحيح نيست، برحسب عادت، اتّصاف به وجوب و امكان و امتناع فقط براى نسبت محمول بموضوع است، نه براى نسبت تالى به مقدّم- گرچه‌

[١].... لا ينحلو المحمول فى القضيّة و ما يشبهه ... من أن يكون نسبة الى الموضوع نسبة ضرورىّ الوجود فى نفس الامر مثل الحيوان فى قولنا: الأنسان حيوان او ليس بحيوان .... فجميع مواد القضايا هى هذه: مادة واجبة و مادّة ممكنة و مادّة ممتنعة ... بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه- ج ١- صفحه ١٤٢.

[٢].... ما يشبه المحمول هو التّالى فى القضايا الشرطيّة لأنّ كلّ قضيّة ففيها منسوب سواء كان محمولا او تاليا و منسوبا اليه سواء كان موضوعا او مقدّما .... فخر رازى- شرح منطق اشارات- نسخه خطّى دانشكده الهيات تهران- ش ٣٨- ج صفحه ٧٨.