بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ٢٢٤ - « نتيجه بحث»

فرض معدوم بودن علّت ممكن نيست.

ديگر آنكه فخر رازى كه مى‌گويد: بو على در ابطال تسلسل يادآورى نكرد از اينكه تقدّم زمانى علّت بر معلول جايز نيست، درحالى‌كه اين يادآورى لازم بود. اين اعتراض بر خود فخر رازى هم وارد است چون در «محصّل»[١] در بيان اثبات واجب الوجود ابطال تسلسل مى‌نمايد ولى يادآورى ننموده كه تقدّم زمانى علّت بر معلول محال است.

بعلاوه بو على در موردى در «اشارات» مى‌گويد:

«گاه چيزى بعد از چيز ديگرى است ولى اين امر مانع از آن نيست كه آن دو، داراى زمان واحد باشند»[٢].

اين كلام صريح است بر اينكه علّت گرچه بر معلول تقدّم ذاتى دارد ولى معيّت زمانى دارند.

بنابراين طبق اين شواهد همانگونه كه خواجه مدّعى است اعتراض «فخر رازى» بر بو على در مسئله اثبات واجب الوجود وارد نيست و استدلال بو على در اثبات مقصود او كفايت مى‌كند.

بقيه پاورقى از صفحه قبل- فلحضور شى‌ء او غيبته ... بو على- اشارات- از شرح خواجه بر اشارات- ج ٣- صفحه ١٩.

[١] فخر رازى- محصّل- المطبعة الحسينيّه- طبع اول- المصر ١٣٢٣ ه- صفحه ١٠٨.

[٢].... الشّى‌ء قد يكون بعد الشّى‌ء و أن لم يمتنع أن يكونا فى الزّمان معا ... و تقول حركّت يدى ثمّ تحرّك المفتاح و أن كانا معا فى الزّمان ... بو على- اشارات- از شرح خواجه- ج ٣- صفحه ١٠٩.