خواجه و فخر رازى در وجود «قوّه خيال» كه در شرح فقره‌اى از كلام بو على آمده است نظرات مختلفى دارند ابتدا كلام «بو على» در وجود قوّه خيال ذكر مى‌شود، سپس اختلاف‌نظر خواجه و فخر رازى را مى‌آوريم.

بو على در «اشارات» پس از فراغت از اثبات حسّ مشترك در وجود قوّه خيال مى‌گويد:

«براى آدمى قوّه باطنى ديگرى است بنام خيال، زيرا در حال حضور محسوسات، صور آنها گرچه از طريق حواسّ، به حسّ مشترك راه مى‌يابند- اين مشاهده ظاهرى است- در حال غيبت محسوسات، آگاهى از صور محسوسه، از طريق تخيّل صورت مى‌گيرد يعنى از راه صور انباشته شده در قوّه خيال چون اين مشاهده باطنى است پس دليل بر وجود قوّه خيال است»[١].

فخر رازى در اعتراض بر وجود قوّه خيال چنين مى‌گويد:

«حكما به دو بيان حكم بمغايرت «خيال» و «حس مشترك» نموده‌اند در بيان اوّل، يك دليل و يك مثال ارائه داده‌اند. دليل آن است كه «حس مشترك» قابل صور محسوسه است و «خيال» حافظ آنها است پس مغاير هم‌اند چون از قوّه واحد دو فعل خواسته نيست و مثال آن را آب ذكر كرده‌اند كه آب قبول شكل مى‌نمايد ليكن حافظ آن شكل نيست. پس حافظ صور محسوسه- يعنى قوّه خيال- غير از حس مشترك است كه آن حس مشترك قابل آن صور مى‌باشد ليكن دليل آنان ضعيف است، زيرا طبق اعتقاد حكما، خيال كه حافظ صور است، قابل آن صور هم خواهد بود چون حفظ، فرع بر قبول است. ديگر آنكه، حس مشترك كه به اعتقاد آنان قوه واحدى است انواع محسوسات: مسموع، ملموس، مبصر و ... را ادراك مى‌نمايد، پس ممكن است قوّه واحد منشأ چند اثر باشد. نقض ديگر آنكه: نفس ناطقه كه جوهرى بسيط است هم صور عقليه را مى‌پذيرد و هم تصرّف در بدن دارد پس آنچه گويند كه قوّه واحد نمى‌تواند منشأ دو اثر باشد، طبق شواهد مذكور، درست نيست. مثالى هم كه آورده‌اند درست نيست، چون در يك مورد كه قوّه قبول و حفظ يكى نبود، لازم نمى‌آيد كه در تمام موارد هم يكى نباشند، چنانچه نمونه‌هاى خلاف آن را يادآور شديم. «بيان دوم» حكما در مغايرت خيال با حسّ مشترك اين است كه مى‌گويند: براى ما نسبت به صور محسوسات سه حالت وجود دارد: ١- حالت استحضار صور ٢- حالت غفلت ٣- حالت نسيان. وجود اين سه حالت، دليل بر مغايرت قوّه خيال با حسّ مشترك است، چون در حال استحضار، صور محسوسه در هردو قوّه‌

[١]... و عندك قوّة تحفظ مثل المحسوسات بعد الغيبوبة مجتمعة فيها ...- بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٢- صفحه ٣٣٢.