از مسائل اختلافى ميان خواجه و فخر رازى وجود حسّ مشترك است. اين اختلاف، ناشى از اظهارنظر آنان بر دليلى كه بو على در اثبات وجود حسّ مشترك آورده است مى‌باشد ابتدا كلام بو على و سپس نظر خواجه و فخر رازى را مى‌آوريم.

بو على در «اشارات» در اثبات حسّ مشترك مى‌گويد:

«حواس ظاهرى فقط وسيله ادراك محسوسات‌اند، مدرك تمام آنها قوّه باطنى، بنام «حسّ مشترك» است بدليل آنكه نقطه موجود در خارج، گاه خطّ مستقيم ديده مى‌شود مانند قطره «باران» كه در حال ريزش، خطّ مستقيم بنظر مى‌آيد و گاه هم نقطه خارجى كه حركت سريع دورانى داشته باشد بصورت خط مدوّر مشاهده مى‌گردد مانند آتش‌گردان كه اين مشاهده مسلّما با چشم نيست چون صورت مرتسم در چشم همان صورت نقطه مقابل خارجى است، نه خط، يعنى در خارج يك قطره يا يك نقطه بيش نيست و به اين جهت خطّ مشاهده مى‌شود كه در اوّلين لحظه صورت آن نقطه، در يكى از قواى باطنى، رسم گرديده و باقى مى‌ماند و همينطور صورتهاى دفعات بعدى آن نيز باقى مى‌ماند كه نتيجتا بصورت خطّ مشاهده مى‌گردد. پس در آدمى قوه‌اى غير از چشم است كه صور و اشكالى را كه از راه چشم به آن انتقال پيدا مى‌كند و آنها را «ادراك» مى‌نمايد به آن قوه، حس مشترك گويند»[١].

فخر رازى در اعتراض خود بر اين كلام بو على مى‌گويد:

«آنچه بو على آورد كه نقطه موجود در خارج بوسيله حسّ مشترك، خط ديده مى‌شود درست نيست، زيرا هواى محيط بر قطره، بشكل قطره درمى‌آيد و با جابجائى قطره جزء ديگرى از هوا بشكل آن قطره درمى‌آيد و مجموع اجزاء هواى متشكّل بشكل قطره، در هوا باقى مى‌ماند و لذا چشم آن امتداد موجود در خارج را خط مى‌بيند پس آنچه بو على آورد كه «مشاهده خط در اين مثال مربوط به حسّ مشترك است» نوعى از سفسطه است و فرضا كه خطّى در خارج نباشد ممكن است آن خطّ كه از مشاهده نقطه پيدا مى‌شود محلّ آن چشم باشد، نه حس مشترك»[٢].

[١].... أ ليس قد تبصر القطر النّازل خطّا مستقيما و النقطة الدائرة بسرعة خطّا مستديرا ... أنت تعلم أنّ البصر أنّما ترتسم فيه صورة المقابل، و المقابل النّازل او المستدير كانقطه لا كالخطّ فقد بقى أذن فى بعض قواك هيئة مّا ارتسم فيه اوّلا و اتّصل به هيئة الأبصار، فعندك قوّة قبل البصر يودّى اليه البصر، كالمشاهد ...

- بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٢- صفحه ٣٣٢.

[٢]... لقائل أن يقول لم لا يجوز أن يكون الخطّ المستقيم المشاهد موجود فى الخارج، بيانه ... أنّ القطرة حين ما تكون فى مقام فى الهواء المحيط يتشكّل بشكله، ثمّ أنّها انقلبت و حصل فى جزء- دنباله پاورقى در صفحه بعد