اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ٣٦٩ - حكومت فاطمى

خاك آن زيستند و در دورانهاى آسايش و سختى، يكسان با مصريان مشاركت داشتند ... هزاران تن از ارباب قلم و انديشه به قاهره روى كردند تا در پايه‌گزارى تمدنى پيشرفته و جهانى سهيم باشند ... برخى از خلفاى فاطمى موفق شدند درياى مديترانه را به درياچه‌اى فاطمى تبديل كنند و بر جزائر آن مسلط شوند و با دولتهاى اروپايى روابط اقتصادى مستحكمى برقرار نمايند. [بديهى است كه‌] مبادلات اقتصادى از وسائل مبادله انديشه است. فاطميون همچنين، نفوذشان را به سرزمينهاى شام و حجاز و نقاط ديگر جهان اسلام گسترش دادند. آنان روابط خارجى‌شان را اعم از دوستانه و خصمانه، داشتند و همه اينها در حيات فكرى تأثير خود را داشت، بلكه همه اين عوامل در عصر فاطمى در انديشه جهانى تأثير گذار بود و ديگر يك انديشه داخلى و منطقه‌اى نبود. خلفاء فاطمى به نهضت فكرى اهميت مى‌دادند. بسيارى از آنان بهره‌هاى عظيمى از علم و فرهنگ داشتند، و به مؤسسات آموزشى و فكرى توجه مى‌كردند، تا [آن‌جا كه‌] قصرهاى آنان به مراكز انديشه و فرهنگ تبديل گشت و در آن، كتابخانه‌هاى عظيمى پديد آمد كه با صرف مال و تلاش، كتابهاى آنها را از سراسر جهان، جمع‌آورى مى‌كردند [بدين‌گونه‌] «قاهره» كعبه دانشمندان و ادباء و فقها شد، و «ألأزهر» به مناره علم و فرهنگ تبديل گشت. اختلافات دينى در حيات فكرى اثر گذارد، و بسيارى از اهل سنت، به مخاطر زندگى سياسى پشت كرده به علم و انديشه رو كردند. اهل ذمه نيز در عصر فاطمى نيروى تازه‌اى گرفتند. آنان نيز با ورود به صحنه‌هاى سياسى و ادارى به ايفاى نقش پرداختند و روابط بين المللى و رويكردهاى جهانى بار ديگر منجر به احياى حيات فكرى در شهر اسكندريه شد ...

خلاصه كلام اين‌كه، انديشه در عصر فاطمى، [در] مرحله‌اى مهم و ويژه‌