اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ١٥٤ - انصاف در مورد نزاريان

ملاحظه شد كه چگونه تعليلهاى اين مدعيان متفاوت است: برخى پنداشته‌اند كه اسماعيليان در اثر استعمال حشيش، هشياريشان را از دست مى‌داده و همين امر موجب مى‌شده دست به عمليات فدايى بزنند. برخى ديگر ادعا مى‌كنند كه آرزوى دستيابى به حشيش موجب اقدام به اعمال فداكارانه بوده است.

بعد از تحقيق فراوان به دو منبع در مورد نزاريان و ريشه تسميه آنان به حشاشين يا حشيشيه دست يافتيم كه آنها را در اين تحقيق و بررسى ذكر مى‌كنيم:

يكى از دو منبع، كتاب «مجموعة الوثائق الفاطميه» اثر دكتر جمال الدين شيال است كه در آن، متنى باارزش در اين زمينه وجود دارد. توضيح اين‌كه:

هنگامى‌كه كشمكش و نزاع ميان فاطميان و نزاريان منشعب از آنها، بالا گرفت، يكى از وسايل اين درگيرى و نزاع كه مورد استفاده هر دو گروه قرار مى‌گرفت، بسته به امكانات آن دوران، چيزى بود كه امروزه به آن، وسايل تبليغاتى مى‌گوييم. نزاريان براى افشاى رقيب خود بيانيه‌هايى صادر و منتشر مى‌كردند و طى آن، فساد دستگاه خلافت مستعلى و پيروان و جانشينان او را بر ملا مى‌نمودند. در مقابل، فاطميان نيز اعلاميه‌هايى صادر و پخش مى‌كردند كه طى آن ادله و ادعاهاى گروه رقيب را مورد مناقشه قرار مى‌دادند. از جمله اين‌كه خليفه فاطمى، الآمر باحكام اللّه، رساله‌اى صادر كرد، تحت عنوان «الهداية الآمريه فى ابطال الدعوى النزاريه». نزاريان نيز به نوبه خود رديه‌اى بر اين رساله نوشتند. آن‌گاه فاطميان رديه‌اى بر اين رديه نوشتند كه در قسمتى از آن آمده است:

«چون اين كتاب از جانب آقا و سرور ما منصور أبي على، الآمر باحكام اللّه، امير المؤمنين، صادر شد، به واسطه آن، نور حق آشكار، طلوع كرد و بركت‌