اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ١٨٦ - خواجه نصير الدين طوسى

كيسه‌اى قرار دادند و آن‌قدر با لگد زدند تا مرد.[١] ابو الفدا[٢] مى‌نويسد: خليفه را مغولها كشتند و اطلاعى از كيفيت به قتل رسيدنش در دست نيست. گفته شده او را خفه كردند. برخى ديگر گفته‌اند كه او را در كيسه‌اى قرار دادند و آن قدر زدند تا مرد. قول ديگر اين است كه او را در دجله انداختند و در آن‌جا غرق شد.

خداوند به حقيقت اين ماجرا عالم‌تر است.

قيراقوز، مورخ ارمنى، كه در آن عصر حضور داشته است (ت ٦٧١ ه ١٢٧٢ م) مى‌گويد: هلاكو، خليفه را با دست خودش كشت،[٣] و در ميان نيروهاى هلاكو كه بغداد را فتح كردند، لشكرى از گرجيان بود و طبق تاريخ رسمى گرجى وارد شده است يكى از فرماندهان هلاكو به نام ايلكانوبان، خليفه را با شمشير به قتل رساند.[٤]

رشيد الدين فضل اللّه همدانى نيز در تاريخش جريان قتل خليفه را ذكر كرده، اما كيفيت آن‌را بيان نكرده است.

ماركوپولو، جهانگرد ونيزى كه كمى قبل از انقراض حكومت ايلخانيان از بغداد گذر كرده بود، داستانى را كه در آن زمان شايع بود، نقل مى‌كند كه خلاصه آن چنين است: هلاكو وقتى به خليفه دست يافت، در كمال شگفتى ديد كه خليفه قصرى دارد پر از طلا. دستور داد خليفه را نزد او آوردند. هلاكو به شدت خليفه را به خاطر آز و بخلش سرزنش كرد كه چرا اين همه مال را در جهت روبه راه كردن و تقويت سپاهش براى دفاع از مركز حكومتش كه مدتهاى طولانى در

[١]ص ٣٢٧.

[٢]ج ٣، ص ١٩٤. ابو الفداء وقتى در ميان وقايع سال ٦٧٢ هجرى، جريان مرگ خواجه نصير الدين طوسى را نقل مى‌كند، از او با كمال احترام و تكريم ياد مى‌كند و با بهترين صفات نام او را مى‌برد.

[٣]دكتر جعفر خصباك، العراق فى عهد الملوك الايلخانيين.

[٤]همان.