اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ٨٨ - خوارزم

الممالك» در مورد اين سرزمين مطلبى مى‌نويسد كه مضمونش چنين است:

«شهرهاى ديگر خوارزم عبارتند از: درغان، هزار اسب، خيوه، خشميش، اردخشميش، سافردز و گرگانج‌[١]. مركز اين نواحى، ايالتى به نام «كاث» بوده كه در آن قلعه‌اى قديمى قرار داشته است. در پشت اين قلعه، مسجد جامع و مقابل آن قصر خوارزمشاه و در كنار آن زندانى قرار داشته كه وقتى در اثر طغيان رود و جارى شدن سيل و رسيدن آن به قلعه، بيم آن مى‌رفت كه سيل به اطراف قلعه نيز سرايت كند، مردم اين ايالت به منطقه‌اى مرتفع‌تر از آن‌جا كوچ مى‌كرده‌اند. رود كوچكى در اين ايالت وجود داشته است كه از ميان شرقى گذشته و بازارى طولانى در دو طرف آن واقع بوده است. ابن حوقل، موقعيت شهر «كاث» را بر روى نقشه‌اى كه خود در كتاب «صورة الارض» رسم كرده و احتمالا تاريخ تأليفش ٣٦٧ ه (٩٧٧ م) بوده است، چنين توصيف مى‌كند: «زير مصب رود پنجم شهر ترمذ تا جيحون عليا».

ياقوت حموى در معجم البلدان آورده است:

«كاث» به زبان اهالى خوارزم، به معناى ديوار واقع در صحرا است كه چيزى آن را احاطه نكرده باشد. اما از نظر جغرافيايى يكى از دو شهر مهم و بزرگ ايالت خوارزم است كه در جانب غربى رود جيحون مى‌باشد».

ياقوت حموى در مورد خوارزم مى‌نويسد:

خوارزم اسم يك شهر نيست، بلكه اسم يك ناحيه با مجموعه شهرهاى آن است. شهر ديگر ايالت خوارزم شهرى است كه اعراب آن را جرجانيه و اهالى، آن را گرگانج نام نهادند. در سال‌

[١]جرجانيه (م).