اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ١٥٧ - انصاف در مورد نزاريان

نمى‌فهميده‌اند، بلكه آنچه را كه دكتر شيال از اين وصف استنباط كرده است، مى‌فهميده‌اند و آن اين‌كه: «آنها (نزاريان) ياوه‌گويى مى‌كرده‌اند، مانند ياوه‌گويى معتادان به حشيش».

چنانچه نزاريان از اين وصف، غير از آن چيزى را كه دكتر شيال استنباط كرده است، مى‌فهميدند و آن را اتهام اعتياد به حشيش تفسير مى‌كردند، هيچ‌گاه در مقابل اين اتهام سكوت نمى‌كردند و حتما پاسخى به آن مى‌دادند.

نزاريان به اين، پاسخى مى‌دهند كه فاطميان نيز به نوبه خود با تدوين رساله‌اى، پاسخى مى‌دهند و مجددا نزاريان را با وصف حشيشيه چنين ذكر مى‌كنند:

«اى فرزندان دعوت اسماعيلى! من بر آنچه شما گروه حشيشيه- كه خدا هدايت و اصلاحشان كند- در پاسخ مطالب كتاب «الهداية الامريه فى ابطال الدعوى النزاريه» نوشتيد، آگاهى يافتم».

تاريخ اين پاسخ، بيست و هفتم ذيحجه بوده كه سال آن ذكر نشده، اما استنباط دكتر شيال اين است كه تاريخ پاسخ سال ٥١٦ هجرى است.

اين پاسخ، آخرين «وثيقه و سندى» بود كه در اين زمينه به دست ما رسيده است. زيرا كتاب «مجموعة الوثائق الفاطميه» پس از ذكر اين پاسخ‌ها به ذكر وثائق ديگرى مى‌پردازد كه ربطى به جنگ عقيدتى ميان فاطميان و نزاريان ندارد.

در اين‌جا لازم است از اطلاعاتى كه از اين وثائق استنباط مى‌شود غفلت نكنيم. اين وثائق نشان مى‌دهند مبارزه فكرى اين دو گروه در آن عصر چگونه بوده است و دو طرف از چه ابزارهايى استفاده كرده‌اند و نحوه تبليغات و اطلاع رسانى دولتى چگونه بوده است. از اين اسناد به دست مى‌آيد مراكز تبليغاتى‌