به تفکر وادار و غافل را به تذکر ، و مردم بیش از آن اندازه که جاهل‌ باشند غافل و خوابند ، خوابها را بیدار کن و غافلها را متنبه . وقتی‌ خواب را بیدار کردی او خودش دنبال کار می‌رود . یک آدم اگر خواب باشد و خطری متوجه او باشد ، مثلا قافله حرکت کرده و او خواب مانده است ، تو او را بیدار کن ، وقتی بیدار کردی دیگر لازم نیست به او بگویی خطر ! بلکه‌ همینکه بیدار بشود خودش می‌بیند خطر است . به عبارت‌دیگر وقتی که بیدار شد لازم نیست به او بگویی برو ، بلکه وقتی بیدار شد و دید قافله حرکت‌ کرده خودش دنبال قافله راه می‌افتد . این است که [ قرآن خطاب به پیغمبر اکرم می‌فرماید ] آن احساسهایی که در مردم وجود دارد [ و از آنها غافلند ] ، احساسهای خفته را بیدار کن . قسمتی از ایمان ، بیداری احساسهای خفته‌ است . و لهذا در اسلام جبر یعنی اجبار در ایمان وجود ندارد .
« فذکر انما انت مذکر لست علیهم بمصیطر ».
« لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی »[١] .
این خودش مسأله‌ای است که در اسلام اجبار به ایمان وجود ندارد ، که‌ باید آن را یک مقدار مفصلتر طرح بکنیم . ان شاء الله بعدا به تفصیل‌ درباره این مطلب بحث می‌کنم . اکنون فقط چند کلمه‌ای عرض می‌کنم .

[١] سوره بقره ، آیه . ٢٥٦