تأثیر تمدن ایرانیان بر نفوذ گسترش اسلام در یمن - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ١٠١ - تحول مفهوم انصار
ِیثرب، مفهوم انصار وارد فضاى ادارى - اقتصادى گردِید و همراه با اوس و خزرج، همپِیمانان آنان نِیز ذكر مىشدند، زِیرا اعضاى قباِیل همپِیمان (حلِیف) ِیک مجموعه تلقى مىشدند و انصار قباِیل همپِیمان ِیثرب بودند كه سهمِیه خاصى را از بِیتالمال شهر مدِینه درِیافت مىكردند و در بخشى خاص از دِیوان جاى داشتند.
مشخص نِیست آِیا در آغاز حضور پِیامبر صلِّی الله علِیه و آله در ِیثرب معِیارى براى ملقب شدن به انصار وجود داشته ِیا نه، زِیرا در آن دوره همه ِیثربِیان به نصرت پِیامبر صلِّی الله علِیه و آله نِیامدند و افزون بر اِین، مِیزان و اهمِیت نصرت كسانى كه در داِیره انصار قرار مىگرفتند به ِیک اندازه نبود.
→ ظاهراً به صوابدِید هُرمُزان برقرار نموده است. مقارن عهد عمر و مدتها بعد از وِی نِیز دِیوان در بلاد اِیران بزبان پهلوِی و در بلاد شام بزبان ِیونانِی و در مصر به زبان قبطِی و ِیونانِی و به هرحال در دست غِیرمسلمِین بوده، بعدها با توسعه فتوحات، هم دِیوان جند در امصار اسلامِی (مثل کوفه و بصره) پدِید آمد و هم دِیوان خراج چنانکه نزد ساسانِیان و رومِیان راِیج بود. در عهد معاوِیه بعضِی از دِیوانهاِی دِیگر به وجود آمد. ظاهراً در عهد عبدالملک بن مروان خلِیفه اموِی دِیوان عراق به عربِی نقل شده و دِیوان شام نِیز بعربِی درآمده است. در عهد عباسِیان دِیوان رسائل ِیا انشاء اهمِیت ِیافت و دِیوانهاِی متعددِی بوجود آمد. در عهد سامانِیان تشکِیلات دِیوان تحت نظر وزِیر و خواجه بزرگ و شامل دِیوان رسائل ِیا دِیوان انشاء دِیوان استِیفاء دِیوان اشراف، دِیوان قضا بود و اِین تأسِیسات را ابوعبداﷲ جِیهانِی از روِی تأسِیسات مشابه ساِیر ممالک درست کرده بود. بعد از عهد سامانِیان نِیز نزد غزنوِیان و سلاجقه و خوارزمشاهِیان هم کم و بِیش ادامه داشت. رسوم و آداب و قواعد و مقررات دِیوان تا عهد مغول بِیش و کم همچنان محفوظ ماند.