→ قلب به ِیاء شود] آن است که ِیاء در آن غِیر اصلِی بر وزن فِعّال از «دَوَّنْتِ» مِی‌‌باشد و در تصغِیر «دُوَِیْوِین» گوِیند. کسانِی که بفتح دال خوانده‌‌اند آن را به بِیطار قِیاس کرده‌‌اند. جوهرِی گوِید که اصل دِیوان، دوّان است (با واو مشدّد) و ِیکِی از دو واو قلب به ِیاء شده است، چون در جمع آن گوِیِیم: «دواوِین» و هرگاه ِیاِی آن اصلِی بود باِید در جمع «دِیاوِین» مِی‌‌گفته‌‌اند؛ اما ابن جنِی «دِیاوِین» را نِیز گفته است. مؤلف تاج العروس در سبب تسمِیه دِیوان نوِیسد: چون کسرِی سرعت عمل منشِیان را در اجراِی کارها ملاحظه کرد گفت: اِین کار دِیوان (جن) است (دِیو بمعنِی جِن و الف و نون در فارسِی علامت جمع است). مناوِی گوِید: دِیوان بمعناِی صورت حساب است و سپس بر حسابگر و جاِی و موضعِی اطلاق گردِیده است و مؤلف شفاء الغلِیل گوِید: دِیوان اطلاق بر دفتر مِی‌‌شده است، سپس به هر کتابِی اطلاق گردِیده و گاه مجازاً اختصاص به مجموعه شعر شاعرِی معِیّن ِیافت و رفته رفته در اِین معنا بصورت حقِیقت استعمال گشته است. بنابراِین دِیوان را پنج معنِی است کُتّاب، محل کتاب، دفتر، مطلق کتاب و مجموعه اشعار. ابن الاثِیر گوِید: دِیوان دفترِی است که در آن نام سپاهِیان و اهل عطا ثبت شده است و نخستِین کسِی که در اسلام دِیوان را تأسِیس کرد عمربن خطاب بود. جوالِیقِی و خفاجِی گوِیند: فارسِی و معرب است. دِیوان به منظور حفظ حقوق حکومتِی از قبِیل پست‌‌ها و داراِیِی و مأموران و سپاهِیان وضع شده است. در تشکِیلات ادارِی عهد خلفا و سلاطِین ممالک اسلامِی عنوان اداره کل محاسبات مملکت و دفتر محاسبات و همچنِین بمعنِی مطلق اداره و تشکِیلات ادارِی و کلمه ظاهراً اِیرانِی است و هم‌‌رِیشه دبِیر و اِین احتمال هم هست که اصل آن آسورِی ِیا سومرِی باشد. به هرحال کلمه دِیوان در نزد مسلمِین در آغاز جهت ثبت و ضبط مداخل و مخارج مملکت بکار مِی‌‌رفته است، و سپس از طرِیق توسع بمعنِی محل کار اعضا و اجراِی مالِیات استعمال شده است. بعدها بر جمِیع ادارات و دفاتر اطلاق ِیافته است و گوِیند: در اسلام نخستِین بار عمر خلِیفه دوم رسم ثبت و ضبط دِیوان را در دِیوان الجند بتقلِید از اِیران و.←