شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٥ - آيه، در لغت و اصطلاح

مانند: سوره، آيه، جزء، حزب و عُشْر. از اين تقسيمات، آنچه ريشه قرآنى دارد و در خود اين كتاب شريف به آن اشاره شده، «سوره» و «آيه» است. از اين رو، به توضيح اين دو اصطلاح و شمارگان آنها در روايات و منابع تفسيرى و تاريخى مى‌پردازيم.

آيه، در لغت و اصطلاح‌

كلمه «آيه» در قرآن، ٨٦ بار به صورت مفرد و ٢٩٦ بار به شكل جمع آمده است.[١] در باره ريشه واژه «آيه» ميان لغويان اختلاف است. برخى اصل آن را «أ ى ى» به معناى مكث و انتظار مى‌دانند.[٢] جوهرى و مصطفوى (از واژه‌شناسان خبره)، اين كلمه را از ريشه «أوى» به معناى توجّه و قصد مى‌دانند.[٣] برخى نيز مى‌گويند: آيه از «اىْ» به معناى آشكار كردن گرفته شده است.[٤] راغب، همين ريشه را با تشديد ياء (به شكل «اىّ») به صورت يك احتمال ذكر مى‌كند و مى‌گويد: درست، آن است كه آيه از مصدر «تأيّى» به معناى تثبّت و پايدارى گرفته شده باشد.[٥]

لغويان براى «آيه» چند معنا گفته‌اند: ١. گروه. ٢. شگفتى. ٣. نشانه. ٤. چيزى كه براى رسيدن به هدف و مقصودى به آن توجه كنند و آن را وسيله قرار دهند.[٦]

در تعريف اصطلاحى «آيه» گفته شده: قطعه‌اى از قرآن است كه در سوره‌اى واقع شده و شروع و پايان دارد و از چند جمله يا كلمه- گرچه برخى در تقدير باشند-

[١]. المعجم الإحصائى: ج ٢ ص ٢٤- ٣٠.

[٢]. معجم مقاييس اللغة: ج ١ ص ١٦٧ مادّه« أيى».

[٣]. صحاح اللغة: ج ٦ ص ٢٢٧٥ مادّه« أيى»؛ التحقيق فى كلمات القرآن: ج ١ ص ١٨٦ مادّه« أيى»( مقاله« آيه»، سيّد محمّدباقر حجّتى).

[٤]. جمهرة اللغة: ج ١ ص ٢٥٠ مادّه« آيه».

[٥]. مفردات ألفاظ القرآن: ص ٣٣ مادّه« اى».

[٦]. ر. ك: البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٢٦٦؛ التحقيق: ج ١ ص ١٨٦ مادّه« آيه».