... حَتّى‌ بَلَغَ سَبعَةَ أَحرُفٍ، ثُمَّ قالَ: لَيسَ مِنها إلّاشافٍ كافٍ إن قُلتَ سَميعاً عَليماً عَزيزاً حَكيماً ما لَم تَختِم آيَةَ عَذابٍ بِرَحمَةٍ أو آيَةَ رَحمَةٍ بِعذابٍ.[١]

... تا اين كه به هفت حرف رسيد. آن‌گاه رسول خدا فرمود: اين هفت حرف هر يك شفادهنده و كفايت‌كننده است، اگر بگويى: سميعاً، عليماً، عزيزاً، حكيماً مادام كه آيه عذاب را به رحمت و آيه رحمت را به عذاب پايان نبرى.

٣. جايگزينى كلمات متقارب: مقصود از نزول قرآن بر هفت حرف، جواز جايگزينى ميان كلمات متقارب قرآن است؛ به اين معنا كه مى‌توان يك واژه قرآنى را برداشت و واژه‌اى متقارب و مترادف به جاى آن گذاشت.[٢]

٤. انواع هفت‌گانه قرائات: مراد از «احرف سبعه» انواع هفت‌گانه قرائت قرآن است؛ يعنى با بررسى قرائات موجود مى‌توان آنها را به هفت نوع قرائت تقسيم كرد و روايات مورد بحث با اشاره داشتن به اين انواع، در مقام تجويز آنهاست. اين انواع هفت‌گانه قرائات بدين شرح اند: ١) اختلاف قرائت، باعث تغيير اعراب مى‌شود، بى آن كه در معنا يا شكل ظاهرى كلمه تغييرى ايجاد كند؛ نظير آيه‌ «هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ» با ضمه يا فتحه «راء». ٢) با اختلاف قرائت، ظاهر كلمه و با تغيير اعراب، معناى آن نيز تغيير كند؛ نظير آيه «ربنا بعد بين أسفرنا» كه «باعد» به صيغه امر يا ماضى خوانده شود. ٣) با اختلاف قرائت، صورت و ظاهر لفظ باقى، اما با تغيير حروف، معناى لفظ تغيير كند؛ نظير واژه‌ «نُنْشِزُها» كه به صورت «ننشرها» قرائت شده است. ٤) با اختلاف قرائت، ظاهر لفظ تغيير يابد؛ اما در عين حال، معناى آن با تغيير حروف تغيير نكند؛ نظير آيه‌ «كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ‌؛ همانند پنبه زده شده» كه به صورت «كالصوف المنفوش» قرائت شده است. ٥) با اختلاف قرائت، صورت لفظ و معناى آن تغيير كند؛ نظير آيه‌ «وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ؛ و درختان موز كه ميوه‌هايش خوشه‌خوشه روى هم چيده شده‌

[١]. ر. ك: ج ١ ص ٢٣٣. نيز، ر. ك: سنن أبى داوود: ج ١ ص ٣٣٢؛ عمدة القارى: ج ١٢ ص ٢٥٩.

[٢]. عمدة القارى: ج ١٢ ص ٢٥٩.