شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣٩ - بررسى ديدگاهها

هفت حرف، نه بيشتر و نه كمتر. برخى چون قاضى عياض بر آن اند كه عدد هفت در اين‌جا به معناى مجازى به كار رفته و مراد از آن، كثرت است.[١] به نظر مى‌رسد حمل «سبعة» بر كثرت، پذيرفتنى نباشد؛ زيرا لازمه آن، حمل عدد «سبعه» بر خلاف ظاهر است، در حالى كه دليل روشنى بر آن اقامه نشده است.

اما در باره اين كه مقصود از «سبعة أحرف» چيست، اختلاف شديدى وجود دارد. برخى اين احتمالات را نزديك به چهل احتمال دانسته‌اند[٢] كه به بررسى اهمّ آنها مى‌پردازيم:[٣]

١. تقسيم هفت‌گانه معنايى آيات: هفت حرف مورد نظر در روايات «سبعة أحرف» گونه‌هاى هفت‌گانه معنايى آيات قرآن است. به اين معنا كه با بررسى محتوايى آيات، نتيجه مى‌گيريم كه خداوند آنها را هفت گونه قرار داده است. اين نظريه شبيه روايتى از حضرت امير عليه السلام است كه حروف قرآن را هفت گونه مى‌داند.[٤] اين گونه‌ها عبارت اند از: ١. وعد و وعيد ٢. محكم و متشابه ٣. حلال و حرام ٤. قصص ٥.

أمثال ٦. امر ٧. نهى.[٥]

٢. جايگزينى فواصل آيات: نزول قرآن بر هفت حرف، به معناى اجازه در جابه‌جايى ميان فواصل آيات است، چنان كه در روايت پيش گفته از سنن ابى داود به آن تصريح شده است، با اين شرط كه اين جابه‌جايى به حدّ تناقض نرسد؛ يعنى آيات رحمت به جاى آيات عذاب و به عكس قرار نگيرد:

[١]. شرح مسلم، نووى: ج ٦ ص ٩٩.

[٢]. تفسير الصافى: ج ١ ص ٥٩. نيز، ر. ك: تفسير شبّر: ص ٢٠؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٣٠.

[٣]. ر. ك: البيان: ص ١٧٨- ١٩٣؛ تفسير شبّر: ص ١٩- ٢١؛ تفسير الطبرى: ج ١ ص ٢٤- ٤٤؛ تفسير القرطبى: ج ١ ص ٤١- ٤٩؛ البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٢١١- ٢٢٧؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٢٩- ١٣٥.

[٤]. بحار الأنوار: ج ٩ ص ٩٧؛ خاتمة مستدرك الوسائل: ج ١ ص ٣٤٧.

[٥]. البيان ص ١٨٣؛ تفسير الطبرى: ج ١ ص ٣٥- ٣٦؛ تفسير القرطبى: ج ١ ص ٤٦؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٣٥.