شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٦ - مسئله سوم چگونگى ترتيب آيات

بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ‌ ...؛[١] خداوند به عدالت و احسان فرمان مى‌دهد»، پيامبر صلى الله عليه و آله به دستور جبرئيل، آن را در سوره نحل قرار داد.[٢] اين روايت به دو طريق، نقل شده كه ابن كثير هر دو را تأييد كرده است.[٣]

٤. رواياتى كه بر اساس آنها پيامبر شخصاً فرمان مى‌داد آيات پراكنده را در سوره‌هاى خاصّى قرار دهند.[٤]

٥. روايات فراوانى كه با ذكرِ نام سوره‌هاى قرآن، براى قرائت آنها ثواب و خواصّى را ذكر مى‌كنند.[٥] مجموع اين روايات در كتاب‌هاى خواص و فضائل قرآن گرد آمده‌اند.

به نظر مى‌رسد كه اگر چه بر شمارى از روايات ياد شده اشكالاتى چون ارسال، ضعف سند و تمام نبودن دلالت وارد است،[٦] ولى از مجموع آنها و نيز اهتمام فوق العاده پيامبر صلى الله عليه و آله به صيانت از قرآن و نيز گرايش اكثر قرآن‌پژوهان به اين نظر، مى‌توان توقيفى بودن ترتيب آيات سوره‌ها را ترجيح داد. افزون بر اين كه ترتيب كنونىِ بيشترِ آياتِ قرآن، مطابق با ترتيب نزول است و همان گونه كه در روايات فريقين آمده است، كاتبان وحى آيات را پى در پى و به ترتيب نزول مى‌نوشتند و هر گاه بسمله‌اى نازل مى‌شد درمى‌يافتند كه سوره پيشين پايان يافته و سوره‌اى ديگر آغاز شده است، چنان‌كه امام صادق عليه السلام فرموده است: «

كانَ يُعرَفُ انقِضاءُ سُورَةٍ بِنُزُول بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ابتِداءً لِاخرى‌

»؛[٧] پايان گرفتن سوره با نزول‌ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

[١]. نحل: آيه ٩٠.

[٢]. ر. ك: المحرر الوجيز: ج ١ ص ٣٧٨.

[٣]. ر. ك. تفسير ابن كثير: ج ٤ ص ٥١٢- ٥١٣.

[٤]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٢٣٢.

[٥]. التمهيد: ج ١ ص ٢٧٥؛ بحوث فى تاريخ القرآن و علومه: ص ١٠١.

[٦]. ر. ك: پژوهشى در مصحف امام على عليه السلام: ص ٢٠٣ به بعد.

[٧]. تفسير العيّاشي: ج ١ ص ١٩ ح ٧.