فخر رازى نيز از جمع زيادى از عالمان و مفسّران‌[١] ياد مى‌كند كه معتقدند اين آيه بر اين دلالت دارد كه پس از مرگ و قبل از قيامت، زندگى ديگرى در قبر وجود دارد كه پس از آن دوباره در قبر مى‌ميرد.[٢] تفسير مرگ در قبر، پذيرفتنى نيست؛ زيرا قبر، جايگاه مرگ انسان است و با خود مرگ، در واقع، حيات برزخى آغاز مى‌شود، نه اين كه ابتدا مرده باشد و سپس حياتى ديگر پيدا كند.[٣] البتّه خود وى، اين تفسير را نمى‌پذيرد؛ امّا نشان مى‌دهد كه از منظر بسيارى از مفسّران اهل سنّت، اين آيه بر حياتى ديگر قبل از قيامت دلالت دارد. اين، نوعى رجعت است، هر چند با رجعت شيعه تفاوت دارد.

در مجموع بايد پذيرفت كه از اين آيه، سه زندگى فهميده مى‌شود. زندگى اوّل را بايد ملاك ساختِ «هويت انسان» دانست، كه زمينه‌ساز دو مرگ و دو احياى پس از مرگ مى‌شود. در آيه نيز ابتدا دو مرگ و پس از آن، دو احيا آمده است. بنا بر اين، تنها با پذيرش رجعت مى‌توان دو مرگ را به خوبى تفسير كرد. اين تفسير از امام صادق عليه السلام نيز نقل شده است.[٤]

٢. «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ.[٥]

در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‌اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان برپاى مى‌ايستند، قطعاً يارى مى‌كنيم».

بسيارى از فرستادگان و اولياى خداوند، در زندگى دنيا يارى نشدند. آنان، يا

[١]. مانند: سدى، جبايى، بلخى و كسانى كه از اينها تبعيت كرده‌اند. تعبير فخر رازى،« كثير من مفسّرين» است.

[٢]. مفاتيح الغيب: ج ٢٧ ص ٤٩٤.

[٣]. حديث معروف از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه مى‌فرمايد:« مَن ماتَ فَقَد قامَت قِيامَتُه؛ كسى كه بميرد، قيامتش برپا شده‌است»( بحار الأنوار: ج ٦١ ص ٧) نيز مؤيّد اين مطلب است.

[٤]. على بن ابراهيم در باره سخن خداوند:« رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ‌ ... مِنْ سَبِيلٍ» مى‌گويد: امام صادق عليه السلام فرمود:« ذلك فى الرجعة»( تفسير القمّى: ج ٢ ص ٢٥٦).

[٥]. غافر: آيه ٥١.