مكتبى را كه شما برويد ملاحظه بكنيد، به استثناى مكتب اسلام و مكتب توحيدى و مكتب انبيا، كه درست دست ما نيست و از بين رفته است اما حالا اسلام محفوظ است، هر مكتبى را به استثناى مكتب اسلام كه ملاحظه كنيد، يك مكتب مادى [است‌] كه انسان را حيوان تصور كرده است، يك موجودى كه [كارش‌] همان خوردن و خوابيدن است، منتها بهتر خوردن و بهتر خوابيدن. حيوانات هم مشتركند با ما در خوردن و خوابيدن، لكن اين مكتبها مى‌خواهند انسان را يك حيوانى، اين طور ادراك كرده‌اند از انسان كه اين هم مثل ساير حيوانات هست كه تمام چيزها و رشدهايى كه دارد در همان ادراكات مادى دور مى‌زند، در امور مادى دور مى‌زند. اسم آن را گفته‌اند «امور عينى»؛ خيال مى‌كنند كه امر عينى عبارت از همين عالم طبيعت است، و حال آنكه عوالم ديگرى هست كه اينها ادراكش نكرده‌اند؛ و آنها [از] عوالم عينى بيشتر؛ يعنى از عينيتْ بيشتر حظ دارند تا عالم طبيعت. عالم طبيعت در آخرِ موجوداتِ عالمِ وجود واقع شده است؛ در آن آخرش واقع شده؛ يعنى منتهى إليه عالَمْ- عالَم وجود- عالَم طبيعت است؛ پست ترين عالَمها عالَم طبيعت است؛ و اين طور نيست كه انسان فقط خودش باشد و همين طبيعت، و مرتبه‌اى نداشته باشد. انسان مراتب دارد. آن كسى كه رفته سراغ آن مرتبه بالاى انسان و از اين مراتب غافل شده، اشتباه كرده. آن كسى كه چسبيده است به اين عالَم ماده، و مرتبه طبيعت را ديده و غافل از ماوراى طبيعت است، اين هم اشتباه كرده.

توجه اسلام به همه ابعاد انسان‌

اسلام براى اين انسانى كه همه چيز است؛ يعنى از طبيعت تا ماوراى طبيعت تا عالم الهيت مراتب دارد، اسلام تز دارد، برنامه دارد اسلام. اسلام مى‌خواهد انسان را يك انسانى بسازد جامع؛ يعنى رشد به آن طور كه هست بدهد. حظّ طبيعت دارد، رشد طبيعى به او بدهد؛ حظّ برزخيت دارد، رشد برزخيت به او بدهد؛ حظّ روحانيت دارد، رشد روحانيت به او بدهد؛ حظّ عقلانيت دارد، رشد عقلانيت به او بدهد؛ حظّ الهيت دارد، رشد الهيت به او بدهد. همه حظوظى كه انسان دارد و به طور نقص است، الآن نرسيده است؛ اديان آمده‌اند كه اين ميوه نارس را رسيده‌اش كنند؛ اين ميوه ناقص را كاملش كنند.