آن عطر و آن غذا و آن لباس خوب است که خودش بپسندد و مناسب با ذائقه خودش باشد. در این امور هرگز نباید مداخله کرد و هرگز نباید ذوق و سلیقه خاصی را به فرزند تحمیل کرد.

رعایت استعداد و ذوق اطفال امور الزامی:

چه بسیار فرزندانی که پدران جبراً خواستهاند آنها را در رشتهای وارد کنند (مثل داروین و لینه گیاه شناس) و آنها استعداد رشته دیگر را داشتهاند و به آن رشتهها علاقه مند نبودهاند. در این گونه امور اعمال نظر و اعمال قدرت غلط است و ارشاد و هدایت معنی ندارد. ولی در اصول و کلیات مانند اینکه اجمالًا سواد و نوشتن بیاموزد، هنر و صنعت یاد بگیرد، خداشناس بشود، غرایز خود را به طرز صحیحی نظام بدهد، یک اراده اخلاقی بر غرایز او حکومت کند، تن به کار و فعالیت بدهد، استقامت داشته باشد، عادل باشد، مهربان و عطوف باشد، وفا و صفا داشته باشد و امثال اینها، در این امور حتماً باید کودک تحت مراقبت قرار بگیرد، حتماً باید ارشاد و هدایت بشود بلکه باید پدر از قدرت قانونی خود در این زمینهها استفاده کند، همان طوری که دولت نیز باید مردم را در امور شخصی آزاد بگذارد اما در امور مربوط به سعادت آنها که راه معینی را باید انتخاب کنند و در امور اجتماعی که آزاد گذاشتن آنها به زیان دیگران است باید مردم را تحت مراقبت قرار دهد، آنها را ارشاد و هدایت کند، باید در مواقعی از قدرت قانونی خود استفاده کند و مانع شود از اینکه مردم از آزادی خود به زیان خود استفاده کنند.

مرز میان آزادی فرد و قدرت دولت در اجتماع منزلی و اجتماع مدنی:

٢١. بهطور کلی مقیاس گذشته را (مبنی بر اینکه بعضی خوبها آن است که خود فرد آن را خوب بداند یعنی خود فرد میزان و مقیاس آن خوب است و نظر سوفسطائیان درباره آن صادق و مقیاس همه چیز، انسان است؛ و بعضی خوبها برعکس میباشند، ذوق فرد مقیاس آن خوبی نیست بلکه فرد را باید با آن تطبیق داد، او خود یک مدل ثابتی است و باید افراد خود را با آن تطبیق کنند) میتوان در مسئله معروف «مرز میان آزادی فرد و قدرت دولت کجاست و چیست؟» به کار برد