فانی شدن زن در مرد بچرخد. در صفحه ٨٧ که از تفسیر المیزان درباره نظر اسلام درباره هویت زن نقل کردیم، در این جهت مشروحاً بحث شد و همچنین در صفحه ٨٠ و ٨١ در این جهت بحث شد.

چیزی که بهطور قطع و مسلم میتوان گفت این است که در اسلام تفاوت میان زن و مرد مبنی بر اساس اینکه زن برای مرد آفریده شده است یا مبنی بر اینکه استعداد مقدسی در مرد هست که در زن نیست، وجود ندارد.

تفاوت زن و مرد؛ آیا شرایط حقوقی و قانونی زن و مردمشابه است یا متفاوت؟:

مرحله دیگر بحث در این است که آیا میان مرد و زن در خلقت جسمی و روحی تفاوتهایی هست یا نیست؟ یا تفاوت منحصر است به جهاز تناسلی و بس؟ و اگر تفاوتهایی هست آیا از نظر فلسفه قانون، این گونه تفاوتها منشأ تفاوتهای قانونی (نه تبعیض قانونی) میشود یا نمیشود؟ و به عبارت دیگر، آیا شرایط طبیعی و قانونی زن و مرد در طبیعت یکی است و قهراً لازمه عدالت قانونی این است که همه افراد بشر از لحاظ تکالیف و مجازاتها و حقوق مساوی باشند؟ یا اینکه شرایط طبیعی جسمی و روحی مساوی نیست و قهراً لازمه عدالت قانونی این است که رعایت مساوات بشود در شرایط مساوی و اما در شرایط غیر مساوی، هم تکالیف متفاوت میشود (لایکلف اللَّه نفساً الّا وسعها) و هم مجازاتها و هم حقوق. البته جواب این است که هم بین مرد و زن در خلقت جسمی و روحی تفاوتهایی هست [١] و هم تفاوت در خلقت و صلاحیتها منشأ تفاوتها در تکالیف و در مجازاتها و در حقوق است. در تکلیف و مجازاتها که واضح است مقدرت جسمی و روحی باید در نظر گرفته شود. در حقوق نیز هرچند باید بین افراد متفاوت امکانات مساوی باشد [٢] و [٣] ولی ممکن

[١] در اینجا دو مسئله فلسفی دیگر هست: یکی اینکه آیا در طبیعت هدف هست و ما باید در قوانین خود از طبیعت از جنبه غایی الهام بگیریم؟ دیگر اینکه فرضاً اصل علت غایی را نپذیریم که مربوط به هدف و آینده است، وضع حاضر را در قانون باید بپذیریم. طبیعت را نمیتوان نادیده گرفت.[٢] تفاوت در حقوق مثل تفاوت کودکان و سفها با دیگران در حق استفاده از مال و تصرف در آن، یا حق قضاء و افتاء. پس حتی لازم نیست همیشه میان افراد امکانات قانونی متساوی هم باشد، مگر اینکه بگوییم حقوق نامبرده فعلیت است نه امکان کماهوالحق.[٣] در یادداشتهای حقوق زن گفتهایم که حقوق از استعداد و نوع مسیر تکاملی طبیعی انتزاع میشود. رجوع شود.