انسان کامل از ديدگاه نهج البلاغه - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٧ - باب اول انسان كامل ولى الله است
موجودات عينيه و صور روحانيه به ظهور آيد , بايد كه اسناد خلق به مخلوق نكنى بلكه به تحقيق بشناسى كه خالق على الحقيقه حق است در مقام تفصيلى خويش چنانكه در مقام جمعى خالق اوست .
نسبت فعل و اقتدار به ما *** هم از آن روى بود كو ما شد
ولكن همواره همت عارف محافظ آن مخلوق است [١] و بر همت او گران نمى آيد حفظش , پس هر گاه كه عارف غافل شود از حفظ مخلوقش , منعدم گردد آن مخلوق از براى انعدام مخلوق به انعدام علتش مگر كه عارف ضبط كرده باشد جميع حضرات را اعنى حضرات خمسه كليه كه عالم معانى و اعيان ثابته است , و عالم ارواح , و عالم مثال , و عالم شهادت , و عالم انسان كامل كه جامع جميع اين عوامل است . و مى شايد كه مراد از حضرات , حضرات علويه سماويه و سفليه ارضيه باشد و غير آن از عناصر .
و طريان غفلت بر عارف مطلقا متصور نيست بلكه از حضور او در حضرتى چاره نيست . پس اگر عارف به همت خويش خلق كند و او را احاطه حضرات باشد ظاهر شود آن مخلوق بر صورت خويش در هر حضرتى , و صور بعضى بعضى را حفظ كنند .
[١]خوارزمى چنين ترجمه كرده است : ولكن زائل نمى شود همت عارف از محافظت آن مخلوق . و لكن ما صواب اين دانسته ايم كه لا تزال به معنى همواره و هميشه است لذا در عبارت تصرف كرده ايم . ما اين كتاب اعنى شرح خوارزمى را يك دوره كامل به تفصيلى كه در آن گفته ايم تصحيح كرده ايم كه در دست طبع است و اين كار ما بحمدالله يكى از آثار علمى خيلى مغتنم و گرانقدر است ( مؤلف ) .