انسان کامل از ديدگاه نهج البلاغه - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٥٣ - باب يازدهم انسان كامل صاحب مرتبه قلب است

نسميها بالنفس الناطقه]) . [١]

خلاصه گفتارش اين است كه هر يك از قواى جسمانى بر اثر تكرار افعالش خسته و ناتوان مى شود , و چه بسا كه تباه و نابود مى گردد ولكن قوه عاقله بعكس آنها از تكرار افعالش , نيرو و گنجايش و انبساط و دريافتش بيشتر و فزون تر مى گردد , پس اين قوه از قواى جسمانى نيست وگرنه با حكم آنها انباز بود , و چون جسمانى نيست مجرد است و اين همان قوه ايست كه او را نفس ناطقه گوييم .

ولكن حق اين است كه كلام كامل اميرالمؤمنين دال است كه نفس را فوق تجرد است , نه اينكه فقط مجرد است , چه به براهين قطعيه ثابت شده است كه انسان هويت واحده ذات مراتب است , از مرتبه طبع گرفته تا مرتبه فوق طور تجرد عقلى , و او را در هر مرتبه احكامى خاص مربوط به همان مرتبه است , در مقام طبع روح متجسم است به اين معنى لطيف و شريف كه بدن مرتبه نازله حقيقت انسان است , و در مرتبه فوق آن كه مرتبه خيال و مثال متصل است , تجرد برزخى دارد , و بسيارى از ادله تجرد نفس ناظر به اين مرتبه است مثل ادله اى كه مرحوم آخوند در فصل ششم طرف دوم مسلك خامس اسفار به اين عنوان مى فرمايد([ : فصل فى ان المدرك للصور المتخيله ايضا لا بد ان يكون مجردا عن هذا العالم [٢] و در مرتبه عقل , تجرد عقلى دارد كه كثيرى از ادله تجرد نفس ناظر به اين مرتبه