اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٥ - ٥- نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

اين‌گونه علوم به تمايز اغراض است، زيرا آنچه سبب مى‌شود كه مدوِّن، عده‌اى از مسائل متباين را مثلًا به عنوان علم اصول مطرح كند و عده ديگرى را به عنوان علم فقه مطرح كند، چيزى جز اين نيست كه مجموعه اوّل در غرض خاصى و مجموعه دوّم در غرض خاص ديگرى اشتراك دارند. و اگر در اينجا، غرض را به عنوان ملاك تمايز علوم ندانيم بلكه تمايز علوم را به تمايز موضوع بدانيم همان اشكالى كه مرحوم آخوند بر مشهور وارد كرد در اينجا نيز وارد مى‌شود، يعنى لازم مى‌آيد كه هر بابى بلكه هر مسأله‌اى علم مستقلى باشد. صورت دوّم: علمى كه در مقام تدوين آن برآمده‌اند داراى ثمره‌اى عملى و فايده‌اى خارجى نيست، مثل علم فلسفه كه هدفش احاطه علمى به حقايق اشياء است ولى از نظر عملى ثمره‌اى برآن مترتب نمى‌شود. آيت‌اللَّه خويى «دام ظلّه» مى‌فرمايد: در اينجا تمايز يا «بالذّات» يا «بالموضوع» و يا «بالمحمول» است. سپس دو مثال مى‌زند: مثال اوّل: اگر موضوع علمى، كره زمين باشد، در اين علم از خصوصيات مختلفى كه ممكن است در مورد كره زمين پيش بيايد، بحث مى‌شود، مثل، كميّت، كيفيت، و .... مثال دوّم: اگر موضوع علمى، انسان باشد، در اين علم از خصوصيات انسان- خصوصيات ظاهرى و خصوصيات باطنى- بحث مى‌شود. سپس مى‌فرمايد: در مثل اين‌ها، تمايز يا «بالذات» است و يا «بالموضوع» و لا ثالث لهما. بلى در بعضى موارد نيز تمايز به «محمول» است، مثل اينكه علمى بحث كند از چيزهايى كه حركت براى آنها ثابت است خواه جوهر باشند يا عرض. [١] به‌نظر مى‌رسد در عبارت ايشان تهافت وجود دارد، زيرا در ابتداى بحث فرمود: در اين‌گونه موارد تمايز يا بالذات است يا بالموضوع يا بالمحمول و بدون اينكه ضابطه‌اى مطرح كند به ذكر مثال پرداخت. و بعد از ذكر مثالها فرمود: در اين‌ها تمايز يا بالذات است و يا بالموضوع و لا ثالث لهما. و سپس مثالى براى تمايز به محمول مى‌زند.

[١]- محاضرات في أُصول الفقه، ج ١، ص ٢٦- ٢٨