اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٨٥ - بررسى نظريه مشهور

گرفته است. پس نيازى نيست كه مكلّف آن را ايجاد كند. و از طرفى در اين صورت، تحقّق صلاة در خارج غيرممكن خواهد شد، چون در فلسفه گفته شده است: «وجود ذهنى و وجود خارجى با يكديگر تباين دارند و نمى‌شود موجود خارجى- با وصف خارجى بودنش- به ذهن برود و آنچه در ذهن مى‌آيد صورتى از شى‌ء است نه خود شى‌ء» [١]. و به عبارت ديگر: «وجود خارجى و وجود ذهنى، دو قسم از ماهيت موجودند كه به نحو مانعةالجمع مى‌باشند و امكان ندارد موجود ذهنى- با وصف موجود ذهنى بودن- موجود خارجى هم باشد». حال اگر وجود ذهنى صلاة نزد مولا معروض وجوب باشد اگر ما تا آخر عمر هم نماز بخوانيم، نخواهيم توانست متعلّق وجوب را در خارج ايجاد كنيم، زيرا متعلّق وجوب، با قيد «وجود در ذهن مولا» است و چيزى كه قيد ذهنى دارد، نمى‌تواند در خارج محقق شود. و اگر بخواهيم «ماهيت صلاة» را- با قطع‌نظر از وجود ذهنى يا وجود خارجى آن- معروض وجوب قرار دهيم، اين اشكال مطرح است كه‌ «ماهيت بما هي» نمى‌تواند مطلوب مولا باشد. مثلًا كسى كه آب طلب مى‌كند، ماهيت آب را نمى‌خواهد، بلكه وجود آب است كه تشنگى او را برطرف مى‌سازد. و اگر هزاران بار ماهيت آب در ذهن بيايد و وجود ذهنى هم پيدا كند، نمى‌تواند عطش را برطرف سازد. علاوه بر آنچه گفته شد، نفس وجوب، امرى اعتبارى است كه عقلاء و شارع در اوامر خود اعتبار كرده‌اند و وقتى صلاة، وجوب پيدا مى‌كند، نمى‌توان گفت: «به حسب واقع، لباس ديگرى پوشيده است». وجوب، مثل بياض نيست كه داراى واقعيت خارجى باشد بلكه امرى است اعتبارى كه عقلاء و شارع در اوامر خود اعتبار كرده‌اند. نتيجه كلام امام خمينى «دام ظلّه»- با توضيحى كه ما ارائه نموديم- اين شد كه «عرض ذاتى» را به هر معنا بگيريم داراى اشكال است و حتى اگر از عنوان «ذاتى» نيز

[١]- بداية الحكمة، ص ٣٥.