اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٥٦ - مسأله جمع قرآن بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله

اينكه «فلان سوره چند آيه دارد» خير، اين جمع مربوط به رسول خدا صلى الله عليه و آله است. امّا جمعى كه به‌ ابو بكر نسبت داده شده- و گاهى نيز به‌ عمر نسبت داده مى‌شود- عبارت از اين است كه چون در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله- به علّت كمبود كاغذ و غير متداول بودن آن- قسمت‌هايى از قرآن بر پوست آهو يا پوست بعضى از درختان و اشياء ديگر نوشته شده بود، ابو بكر دستور داد اين متفرّقات را روى كاغذ جمع‌آورى كردند، لذا در روايات خود اينان گفته‌اند: «أوّل من جمع القرآن في قرطاس أبو بكر» [١] كلمه «في قرطاس» در اينجا خصوصيت دارد، معناى جمع ابو بكر فقط همين بوده و چيزى از تفسير و غيره به آن اضافه نكرده است. امّا جمعى كه به‌ عثمان‌ نسبت داده شده اين است كه باتوجّه به توسعه اسلام و اختلاف لهجه قبائل مختلف عرب، مشاهده شد قرآن به صورت‌هاى مختلفى قرائت مى‌شود، عثمان مردم را بر قرائت واحدى جمع كرد و قرآن واحدى تنظيم كرد و دستور داد ساير قرآن‌ها- كه قرائت‌هاى مختلف داشتند- سوزانده شود. از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه نه تنها قرآنيت قرآن، متقوّم به تواتر است بلكه اگر بخواهيم بگوييم: «فلان آيه مربوط به فلان سوره است»، اين نيز بايد متواتر باشد.

و اگر بخواهيم بگوييم: «فلان آيه در فلان جاى سوره قرار دارد»، اين نيز متوقّف بر تواتر است. اشكال دوّم بر محقّق نائينى رحمه الله: ايشان فرمودند: «رواياتى كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از غير طريق ائمّه عليهم السلام به ما رسيده است، حتى در يك مورد پيدا نكرديم كه اين الفاظ- مثل صلاة و صوم و ...- در آن به‌كاررفته باشد و ما در معنايش ترديد داشته باشيم، بنابراين ثمره‌اى بر بحث حقيقت شرعيه، مترتب نيست». ما مى‌گوييم: اگر شما چنين چيزى پيدا نكرديد، دليل بر نبودن آن نيست. اين مسئله، تتبّعى قوى و احاطه‌اى كامل نياز دارد تا انسان همه كتابهاى روايى را ملاحظه‌

[١]- الإتقان في علوم القرآن، ص ٧٨