كتاب مطرح بوده نه به‌عنوان تعدادى آيه، كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بحث شود اين آيات مربوط به كدام سوره است و چند سوره وجود دارد و ... همه اين‌ها در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله بوده است. حتّى گاهى جبرئيل آيه‌اى مى‌آورد و مى‌گفت: اين آيه را در فلان محلّ از فلان سوره قرار بده. اين نشان مى‌دهد كه پرونده سوره‌هاى قرآن در زمان حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله كاملًا مشخص و معيّن بوده است. اگر آيه‌اى مدنى در سوره‌اى مكّى ثبت مى‌شد، طبق دستور الهى بود و تمام اين مسائل در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله انجام گرفته است. يعنى جمع قرآن- به معناى تأليف قرآن و ترتيب كتاب و تنظيم آن- در عهد رسول خدا صلى الله عليه و آله و در رابطه با وحى بوده است. بلى، بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله سه جمع ديگر در رابطه با قرآن مطرح است: جمع امير المؤمنين عليه السلام، جمع ابو بكر، جمع عثمان. ولى اين جمع‌ها هم با جمع زمان حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله تفاوت دارند و هم خودشان با يكديگر تفاوت دارند. جمع زمان‌ رسول خدا صلى الله عليه و آله‌ به اين صورت بود كه در زمان آن حضرت، آيات و سوره‌هاى قرآن تنظيم شده و مشخّص گرديده كه مثلًا فلان سوره چند آيه دارد و فلان آيه جزء كدام سوره است. و قرآن به‌صورت كتاب، تأليف گرديد. امّا جمعى كه به‌ امير المؤمنين عليه السلام‌ نسبت داده شده- و روايات زيادى هم در اين ارتباط وجود دارد [١]- عبارت از اين بود كه على عليه السلام علاوه بر اينكه آيات و سور را به‌طور منظّم نوشته است، تفسير آيات، شأن نزول آنها و مطالب ديگرى در رابطه با آيات نوشته است. اين كار را عدّه ديگرى نيز انجام دادند، مثلًا ابن مسعود در رابطه با رُبع قرآن و بعضى از مفسّران ديگر تا حدود ثلث قرآن را به اين صورت نوشته‌اند و تنها كسى كه همه قرآن را با همه خصوصيات مربوط به آن ثبت كرده، امير المؤمنين عليه السلام مى‌باشد. بنابراين وقتى گفته مى‌شود: «امير المؤمنين عليه السلام جامع قرآن است» به اين معنا نيست كه حضرت فرموده باشد: «فلان آيه از اين سوره و فلان آيه از آن سوره است» يا

[١]- رجوع شود به: بحارالأنوار، ج ٩٢، ص ٤٠- ٧٧ (باب ما جاء فى كيفية جمع القرآن).