اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٣٣ - اقسام چهارگانه اطلاق لفظ و اراده لفظ

شود: «زيد، در جايى كه اوّل كلام واقع شود مبتداست»، اين از يك طرف، صنف است زيرا زيد در «ضَرَبَ زيدٌ» را شامل نمى‌شود و از طرف ديگر، شامل خودش هم مى‌شود چون اين «زيد» هم در اوّل كلام واقع شده و عنوان مبتدا پيدا كرده است. مثال دوّم: جايى است كه صنف، شامل خود مثال نمى‌شود، مثل اينكه گفته شود:

«زيدٌ- في ضرب زيدٌ- فاعلٌ» اين مثال درست است، هرجا زيد، مرفوع بوده و دنبال فعل معلومى ذكر شود فاعل است. و زيد در اين مثال، صنف است زيرا زيد در «زيدٌ ضَرَبَ» خارج مى‌شود ولى شامل خودش نمى‌شود زيرا زيد در آن مثال، مبتداست. ٣- اطلاق لفظ و اراده مثل (يعنى فرد ديگر): مثل اينكه شخصى وارد مى‌شود و مى‌گويد: «زيد»، بعد شما به رفيقتان مى‌گوييد: «اين زيد- كه از دهان ديگرى خارج شد- علم شخصى است» و نظرتان به شخصِ اين است. اينجا لفظ زيد را اطلاق كرديد و اراده شخص كرديد. مثال روشن‌تر: استاد به شاگرد مى‌گويد: جمله «جاء زيدٌ من السفر» را تركيب كن.

شاگرد مى‌گويد: زيد، فاعل است. در اينجا مراد شاگرد از كلمه «زيد» همان «زيد» ى است كه از دهان استاد خارج شده است چون شخصِ آن جمله را تركيب مى‌كند. اين اطلاق لفظ است ولى اراده معنا نيست بلكه مراد از آن، لفظ ديگرى مثل همين لفظ است. و نيز وقتى مى‌گويد: «جاء، فعل ماضى است»، مراد همان «جاء» است كه در كلام استاد استعمال شده است. ٤- اطلاق لفظ و اراده شخص همان لفظ: مرحوم آخوند براى اين قسم به «زيدٌ لفظٌ» مثال زده است البته فرموده است: به شرط اينكه متكلّم، شخص اين «زيد» را اراده كرده باشد. مثال بهترى كه در اين زمينه مى‌توان ذكر كرد اين است كه مثلًا گاهى از يك متكلّم، تعبير زننده‌اى صادر مى‌شود، كسى به او مى‌گويد: آيا اين تعبير از شماست؟ او مى‌گويد: «نعم، هذا لفظى». بله، فلان تعبير را من گفته‌ام. البته به‌جاى «هذا» نفس همان لفظ و تعبير را مى‌گويد. در اينجا، لفظ را اطلاق‌