اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٢٠ - ٣- نظريّه صاحب كتاب «وقاية الأذهان»

استعماليه- يعنى «حيوان مفترس» است. و اين مطلب نه تنها در «اسد» و «رجل شجاع»- كه علاقه آن مشابهت است- جارى مى‌شود بلكه در ساير علايق مجازيه هم جريان دارد، مثلًا كلمه «عين»- به معناى چشم- را مجازاً در مورد كسانى كه مسئوليت ديده‌بانى دارند استعمال مى‌كنيم. علاقه اين استعمال مجازى، علاقه جزء و كلّ است يعنى «عين»- كه جزء است- استعمال كرده‌ايم و «مجموع انسان مراقب در تمام لحظات»- كه كلّ است- را اراده كرده‌ايم. در اينجا لفظ «عين» را در معناى خودش- يعنى چشم- به اراده استعماليه، استعمال مى‌كنيم ولى اراده جدّيه به «مجموع شخص مراقب در تمام لحظات» تعلّق گرفته است به اعتبار اين كه چنين شخصى- به لحاظ مراقبت دائمى- گويا همه اعضايش «عين» است، به‌همين‌جهت به او «عين» مى‌گوييم، يعنى ادّعا مى‌كنيم كه او «چشم» است. دليل صاحب «وقاية الأذهان»: ايشان مى‌فرمايد: فلسفه جعل مجازات اين است كه استعمال مجازى داراى حُسن و لطافتى است كه در استعمالات حقيقى وجود ندارد.

و ما اگر بخواهيم حرف مشهور را بپذيريم نمى‌توانيم ملتزم به وجود چنين حسن و لطافتى در مجاز بشويم زيرا مبناى كلام مشهور اين بود كه در استعمال مجازى به معنا كارى نداريم بلكه اين لفظ است كه جابه‌جا و تبادل مى‌شود، يعنى ارتباط لفظ را از معناى حقيقى جدا كرده و آن را در معناى مجازى استعمال مى‌كنيم. به تعبير ديگر:

به‌جاى لفظ «زيد» لفظ «اسد» را مى‌گذاريم. و معلوم است كه جابه‌جا شدن لفظ، حسن و لطافتى ندارد. اگر ما كارى به معناى حقيقى «اسد» نداشته باشيم و لفظ «اسد» را در «زيد» استعمال كنيم اين استعمال، چه لطافت و حُسنى دارد؟ ايشان مى‌فرمايد: در آيه شريفه (قُلْنَ حاشَ للَّه ما هذا إلّا ملكٌ كريمٌ) [١] كه از قول زنان مصرى- هنگامى كه يوسف عليه السلام را مشاهده كردند- نقل شده است، اگر گفته شود:

كلمه «مَلَك» به‌طور مستقيم در يوسف عليه السلام استعمال شده به‌گونه‌اى كه اگر به‌جاى «ما

[١]- يوسف: ٣١