اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٥١ - مسأله هفتم خبر و انشاء

الف: قضيّه حمليّه‌اى كه علاوه بر وجود اتّحاد ماهوى بين موضوع و محمول، اتّحاد مفهومى نيز بين آن دو وجود داشته باشد، يعنى آنچه از موضوع فهميده مى‌شود عين همان چيزى باشد كه از محمول فهميده مى‌شود، مثل: «الإنسان إنسان» و «الإنسان بشر»، اگر بگوييم مفهوم انسان با مفهوم بشر يك چيز است. ب: قضيّه حمليّه‌اى كه اتّحاد بين موضوع و محمول آن فقط اتّحاد ماهوى باشد ولى از نظر مفهوم، اتّحادى بين آن دو وجود نداشته باشد، مثل: «الإنسان حيوان ناطق» كه از نظر ماهيت، يك چيز هستند ولى از نظر مفهوم، بين آنها مغايرت وجود دارد، اگرچه مغايرت بين آنها به اجمال و تفصيل باشد. «انسان» مفهوم اجمالى است براى ماهيت يك چنين موجودى و «حيوان ناطق» مفهوم تفصيلى براى ماهيت همان موجود است. ولى اين‌گونه نيست كه ما وقتى كلمه «انسان» را مى‌شنويم «حيوان ناطق» به ذهن ما بيايد. كسى كه منطق نخوانده اين معنا به ذهنش نمى‌آيد و حتى كسى كه منطق خوانده است، در غير مباحث علمى با شنيدن كلمه «انسان» معناى «حيوان ناطق» به ذهنش نمى‌آيد. بنابراين بين «انسان» و «حيوان ناطق» مغايرت مفهومى وجود دارد. و همين‌طور وقتى ما مسأله جنس و فصل را مطرح مى‌كنيم و با كلمه «حيوان ناطق» سروكار داريم، اين‌گونه نيست كه هرجا كلمه «حيوان ناطق» به گوش ما خورد بلافاصله مفهوم «انسان» به ذهن ما بيايد. ٢- قضيّه حمليّه به حمل شايع صناعى: ملاك در چنين قضيّه‌اى، اتّحاد در مقام وجود است، مثلًا در قضيّه «زيدٌ إنسان» ملاحظه مى‌كنيم كه بين «زيد» و «انسان»، مغايرت مفهومى وجود دارد زيرا مفهوم «زيد» با مفهوم «انسان» تفاوت دارد. از نظر ماهيت نيز بين آنها مغايرت وجود دارد زيرا ماهيت انسان عبارت از «حيوان ناطق» است ولى ماهيت «زيد» عبارت از «حيوان ناطق» ى است كه داراى خصوصيات فرديّه است به‌همين‌جهت بين ماهيت زيد و ماهيت عَمرو تباين وجود دارد و اين تباين به‌قدرى است كه زيد و عَمرو نه اتّحاد مفهومى دارند و نه اتّحاد ماهوى و نه اتّحاد