اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢١٢ - نظريه دوّم (واضع، بشر است)

به دنبال داشته است ولى در عين حال از آيات الهى است و نشانه قدرت خداوند است كه به بشر توانايى داده است كه اين‌همه زبان‌هاى مختلف را به‌وجود آورد. و به تعبير ديگر: اگر يك چيزى آيه خداوند بود دليل بر اين نيست كه حتماً بايد به نفع انسان‌ها هم باشد بلكه حساب اين دو جداى از يكديگر است. معصيتى كه انسان انجام مى‌دهد از آيات قدرت خداوند است- كه به بشر چنين نيرو و قدرتى را داده است- ولى در عين حال، فعل خداوند نيست و به نفع انسان هم نيست. بنابراين، آيه شريفه و مِن آياتِهِ خلقُ السّمَاواتِ و الأرضِ و اختلافُ ألْسِنَتِكُمْ و ألْوانِكُمْ‌ [١] كه اختلاف السنه را از آيات الهى به حساب مى‌آورد به اين معنا نيست كه اختلاف السنه به نفع بشر است و يا اختلاف السنه ارتباط مستقيم با خداوند دارد و خداوند آن را به‌وجود آورده است. مسأله اختلاف الوان- كه در آيه شريفه مطرح شده- نيز از يك بُعدش مانند اختلاف السنه است، زيرا نمى‌توان گفت: اگر سياه‌پوست‌ها سفيدپوست بودند به ضرر آنها بود يا اگر سفيدپوست‌ها سياه‌پوست بودند به ضرر آنها بود. البته از بُعد ديگرش با اختلاف السنه فرق دارد زيرا از خارج براى ما معلوم است كه مسأله اختلاف الوان مربوط به خداوند است.

نظريه دوّم (واضع، بشر است)

چه وجدان برآن دلالت دارد و تاريخ حكايت مى‌كند اين است كه هم اصل تكثّر لغات و هم توسعه لغات توسّط بشر صورت گرفته است، ولى نه يك بشر خاص- مثلًا «يعرب بن قحطان» در مورد لغت عرب- بلكه همه افراد بشر در اين مسئله سهيم مى‌باشند. مؤيد اين مطلب اين است كه ما همه‌روزه شاهد پيدا شدن معانى جديد و بى‌سابقه در مورد اكتشافات مى‌باشيم و به تبعيّت از آن، الفاظ جديدى كه توسّط خود مخترعين‌

[١]- الرّوم: ٢٢