فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٦٠ - بررسى اشكالات نظرى قاعده «التعزير في كل معصية» محمد رضا كدخدايى
١ ـ {مَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ وَ لَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ وَ مَنْ هَمَّ بِهَا وَ عَمِلَهَا كُتِبَتْ عَلَيْهِ سَيِّئَة} ؛(٣٩)
هر كس قصد گناهى كند و به آن عمل ننمايد بر او معصيت نوشته نمىشود و كسى كه قصد گناه كند و عمل نمايد بر او گناه ثبت مىشود».
٢ ـ {اِءذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِالسَّيِّئَةِ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ وَ إِذَا هَمَّ بِحَسَنَةٍ كُتِبَتْ لَه} ؛(٤٠)
چنانچه بندهاى قصد معصيت كند، بر او معصيت نوشته نمىشود و... ».
بر اساس اين دو روايت، صرف نيت و حتى همت كردن بر سوء ، معصيت محسوب نمىشود و حكم معصيت را ندارد (از باب حكومت).
٣ ـ {لَوْ كَانَتِ النِّيَّاتُ مِنْ أَهْلِ الْفِسْقِ يُؤْخَذُ بِهَا أَهْلُهَا إِذاً لَأُخِذَ كُلُّ مَنْ نَوَى الزِّنَا بِالزِّنَا وَ كُلُّ مَنْ نَوَى السَّرِقَةَ بِالسَّرِقَةِ وَ كُلُّ مَنْ نَوَى الْقَتْلَ بِالْقَتْلِ وَ لَكِنَّ اللَّهَ عَدْلٌ كَرِيمٌ حَكِيمٌ لَيْسَ الْجَوْرُ مِنْ شَأْنِهِ وَ لَكِنَّهُ يُثِيبُ عَلَى نِيَّاتِ الْخَيْرِ أَهْلَهَا وَ إِضْمَارِهِمْ عَلَيْهَا وَ لَا يُؤَاخِذُ أَهْلَ الْفُسُوقِ حَتَّى يَفْعَلُوا } (٤١) ؛
اگر اهل گناه به واسطه نيت، قابل مؤاخذه باشند بايد هر كسى كه نيت زنا كرده است به زنا و هر كس كه نيت دزدى كرده است به دزدى و هر كس كه نيت قتل كرده است به قتل مؤاخذه شود، ولى خداوند عادل و بزرگوار است و ستم در شأن او نيست؛ ليكن اهل نيات خير را بر نياتشان ثواب مىدهد اما بدكاران را تا عمل بد انجام ندهند، مؤاخذه نمىكند».
بر اساس روايت اخير و با توجه به مفهوم تعليل روايت كه مؤاخذه بر صرف نيت سوء را برخلاف عدالت ، بزرگوارى و حكمت الهى مىداند، معصيت نبودن
(٣٩) كلينى، محمدبن يعقوب، الكافى، مكتبة الاسلامية، تهران، بى تا، ج٦، ص ٤٢٩.
(٤٠) شيخ حرعاملى، همان، ج ١، ص٥٢، باب ٦، استحباب نية الخير و العزم.
(٤١) مجلسى دوم، مولى محمد باقر بن مولى محمد تقى، حدود و قصاص و ديات، مؤسسة نشر الآثار الإسلامية - قم، نوبت چاپ : اول، بى تا، ج٦٧، ص ٢٠٦ ،باب ٥٣، النية و شرائطها و مراتبها .