فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٦٢ - بررسى اشكالات نظرى قاعده «التعزير في كل معصية» محمد رضا كدخدايى
ذيل آيه، مشخص است كه آيه در مورد جرم كتمان شهادت است كه نوعى ترك فعل محسوب مىشود. (٤٣) ترك فعل و از جمله كتمان شهادت، در حقوق جزاى عرفى نيز به عنوان عنصر مادى تلقى مىشود و در صورت اثبات، قابل جرم انگارى و مجازات است، ثانياً، اين آيه به اين نكته تاكيد مىكند كه ممكن است برخى گناهان مانند انفاق ، نماز ، عبادت رياكارانه و كتمان شهادت به دليل ويژگى خاص عنصر مادى و پيچيدگى و صعوبت اثبات دنيايى ، بى كيفر بماند (٤٤)، لكن خداوند {بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } است و {عَلى كُلّ شيء قَدِير} ؛ يعنى هم علم به ثبوت گناه دارد و هم بر مجازات آن قادر است، ثالثاً، «محاسبه الهى» دليل بر كيفر يا لزوم كيفر نيست. اين مفهوم از ذيل همين آيه شريفه {فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَ يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ} قابل برداشت است، (٤٥) رابعاً، مطلب مورد استناد منتقد (اِءن تُبْدُواْ مَا فيِ أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ) ، تنها به لزوم عنصر روانى (سوء نيت) براى جرم انگارى اشاره دارد و نسبت به عنصر مادى لابشرط است؛ يعنى عنصر سوء روانى، شرط لازم
(٤٣) بقره آيه ٢٨٣و ٢٨٤ :
(٤٤) پيچيدگى اثباتى اين جرايم به دو لحاظ است: ١.اثبات جرايمى كه عنصر مادى آن انجام فعل بوده و ظهور خارجى دارد، بسيار آسان تر از جرايمى است كه عنصر مادى آن ترك فعل و عدمى است؛ چرا كه مقتضاى بسيارى از افعال مجرمانه، فرض عقلى يا حكمى سوءنيت است، يعنى به صرف بروز خارجى عنصر مجرمانه سوءنيت، فاعل مفروض قرار مىگيرد در حالى كه در مورد جرايمى كه با ترك فعل واقع مىشود، تكيه بر اثبات سوء نيت است كه امرى درونى است.٢. برخى معاصى مانند نماز يا انفاق رياكارانه، عنصر مادى بدون تمايزى با افعال عبادى و غير معصيت دارند؛ لذا اثبات اين جرايم بسيار مشكل است .
(٤٥) شهيد صدر، سيد محمد باقر، مباحث الأصول، ١٤٠٨ هجرى قمرى،بى جا، ج ١، صفحه ٢٩٢.