ترجمه قانون در طب - ابن سينا - الصفحة ٤٨٨ - فصل دوم تشريح عصب مغزى و كانالهاى آن

(زوج نخست) عصبى بزرگ‌ [١] و تو خالى است، رشته عصبى كه از چپ روييده به سمت راست مى‌رود و رشته عصبى كه از راست روييده به سمت چپ مى‌رود، سپس در محل تقاطع صليبى‌ [٢] با هم برخورد مى‌نمايند [٣]، سپس (با خم شدن هر دو عصب از هم جدا شده) عصبى كه از سمت راست روييده به سوى چشم راست مى‌رود و عصبى كه از سمت چپ روييده به سوى چشم چپ مى‌رود [٤] و لبه‌هاى هر دو گشاده مى‌گردد تا رطوبتى را كه زجاجيه ناميده مى‌شود دربرگيرد، طبيبان ديگر به جز جالينوس گفته‌اند كه آن دو از تقاطع صليبى بدون خم شدن عبور مى‌كنند. [٥]

براى قرار گرفتن اين تقاطع (صورى يا حقيقى) سه فايده بيان شده است:

الف. اين امكان باشد كه روح (باصره) بدون حايل، در صورت بروز آسيبى از يك چشم به سوى چشم ديگر سارى گردد، لذا هرگاه يكى از دو چشم را ببنديم، چشم ديگر نيروى بينايى بيشترى پيدا مى‌كند يا خيره با يك چشم نگريستن باعث صاف‌تر ديدن آن مى‌گردد و لذا هرگاه يك چشم بسته باشد، سوراخ عنبيه (مردمك) گشاده مى‌گردد [٦] اين به دليل شدت دفع روح باصره بدان مى‌باشد.

[١] در نسخه تهران و بولاق «عظيم مجوف» دارد كه تعريف درستى براى عصب بينايى مى‌باشد يعنى حجم اين عصب تو خالى بزرگ است تا تصوير ديده شده قابل انطباع و انتقال باشد، در برخى نسخه‌ها «صغير او قصير مجوف» دارد يعنى عصبى كوچك است زيرا فاصله بين مغز و چشم كوتاه مى‌باشد (گزيده از شرح آملى، ص ٣٠٠).

[٢] در نسخه آملى «لا على تقاطع صليبى» دارد كه در جهت تأييد نظريه جالينوس مى‌باشد.

[٣] تقاطع صليبى در واقع محل تلاقى و يكى شدن دو رشته عصب مى‌باشد، جرجانى در ذخيره اين محل را مجمع نور مى‌نامد و چنين مى‌گويد: هر دو (عصب) به يكديگر رسيده‌اند و به هم چنان كه تهيى ميان هر دو اندر هم گشاده شده است و تهيى هر دو يكى گشته و فراخ‌تر شده پس پهنى اين موضع بى‌شك فراخ‌تر باشد ... اين موضع را مجمع نور نام كنيم. (ذخيره، ص ٣٨) «عصب بينايى در خلف كاسه چشم ظاهر شده و از طريق كانال بينايى (Opticcanal( حفره كاسه چشمى جمجمه را ترك مى‌كند اين عصب با عصب بينايى طرف مقابل تقاطع كرده، كياسماى بينايى (Opticchiasma( را به وجود مى‌آورد. (ضروريات آناتومى اسنل، ص ٢٣٨)

[٤] اين نظريه جالينوس است كه با رسيدن عصب به تقاطع، خميدگى و انعطاف ايجاد مى‌شود و هر عصب به مسير خود (مثلًا راست به جانب راست) باز مى‌گردد لذا بر اساس اين نظريه تقاطع صليبى صورى مى‌باشد نه حقيقى.

[٥] يعنى عصبى كه از جانب راست روييده مسير خود را ادامه مى‌دهد و به سوى چشم چپ مى‌رود، و عصبى كه از جانب چپ روييده به سوى چشم راست مى‌رود.

[٦] موافق با نسخه آملى و جيلانى «يزداد الثقبة اتساعا» ترجمه شد كه جمله در آن مثبت مى‌باشد، جرجانى هم در ذخيره، ص ٣٩ مى‌گويد: ... و ثقبه عنبيه فراخ‌تر گردد.