توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٦٩ - مقاله شيخ عبد القاهر

شارح گويد:

ضمير در [عليه‌] به عموم نفى از تمام افراد راجعست و ضمير در [قوله‌] به ابو النجم عود مى‌كند.

و كلمه [كلّه‌] مرفوع است تا معناى عبارت اين باشد:

بجاى نياوردم هيچيك از گناهانى را كه امّ الخيار بر من ادعا مى‌نمود.

و براى اينكه شاعر بتواند اين معنا را افاده نمايد از نصب كلمه [كل‌] كه بواسطه‌اش از اضمار ضمير مستغنى مى‌شويم به رفع عدول نمود كه در اينصورت محتاج به اضمار ضمير يعنى [لم اصنعه‌] هستيم.

قوله: برفع كلّه: تا مبتداء بوده و خبرش [لم اصنع‌] است كه رابطش يعنى ضمير مفعولى از آن حذف شده.

متن: و اما تأخيره، فلاقتضاء المقام تقديم المسند.

شرح عربى‌ و اما تأخيره اى تأخير المسند اليه فلاقتضاء المقام تقديم المسند و سيجئ بيانه.

ترجمه‌

مصنف گويد:

اما تأخير مسنداليه، پس بخاطر آنست كه مقام اقتضاى تقديم مسند را دارد.

شارح گويد:

ضمير در [تأخيره‌] به مسنداليه راجعست و بزودى بيان تقديم مسند بر مسنداليه بخاطر مقتضاى مقام خواهد آمد.

متن: هذا كلّه مقتضى الظاهر.

و قد يخرج الكلام على خلافه، فيوضع المضمر موضع‌