توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٢ - بلاغت در كلام

اطلاق الحكم او التّعلّق او المسند اليه او المسند او متعلّقه يباين مقام تقييده بمؤكد او اداة قصر او تابع او شرط او مفعول او ما يشبه ذلك.

و مقام تقديم المسند اليه او المسند او متعلقاته يباين مقام تأخيره و كذا مقام ذكره يباين مقام حذفه، فقوله [خلافه‌] شامل لما ذكرنا.

ترجمه‌

مصنّف گويد:

و مقتضاى حال مختلف است زيرا مقامات براى كلام متفاوت مى‌باشند، پس مقام هركدام از تنكير و اطلاق و تقديم و ذكر مباين است با مقام مخالفش و مقام فصل با مقام وصل و مقام ايجاز با مقام خلافش تباين دارد.

و همچنين خطاب با شخص زيرك با خطاب شخص كودن تفاوت دارد و براى هركلمه‌اى با مصاحبش مقامى استكه با ديگرى نيست.

و ارتفاع شأن كلام در حسن و قبول باين است كه با اعتبار مناسب مطابق بوده و انحطاطش بعدم مطابقت مى‌باشد.

شارح گويد:

ضمير [هو] در عبارت متن بمقتضاى حال راجع است و علّت اينكه مقامات كلام متفاوت مى‌باشند اينست كه اعتبار و ملاحظات لائق باين مقام بسا با اعتبار مناسب با آن مقام مغاير باشد و اين تغاير اعتبارات و ملاحظات عين تفاوت مقتضيّات احوال مى‌باشد زيرا تفاوت و تغاير بين حال و مقام امرى است اعتبارى نه حقيقى و واقعى و آن باين لحاظ است كه در حال چون توهّم مى‌شود كه زمان براى‌