توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٦ - جواب شارح از ايراد

ذيل مى‌باشد:

طبق گفته سكّاكى در مجاز عقلى نمى‌بايد دو طرف تشبيه (مشبّه و مشبّه‌به) ذكر شوند زيرا وقتى آن را رجوع به استعاره بالكنايه داديم و از شرائط اين استعاره عدم ذكر طرفين است لا محاله در مجاز نيز بايد چنين باشد و حال آنكه اين كلام به مثل [نهاره صائم‌] و [ليله قائم‌] و امثال آن نقض مى‌شود زيرا نهار و ليل مشبّه و ضمير مضاف‌اليه در هردو مشبّه‌به مى‌باشد و هردو در كلام ذكر شده‌اند پس اين دو مثال را نمى‌توان بر استعاره حمل نمود و لاجرم بايد از امثله مجاز عقلى باشند.

جواب شارح از ايراد

در جواب اين اشكال نيز شارح مى‌گويد:

ذكر دو طرف تشبيه در استعاره بطور مطلق ممنوع نيست بلكه اين منع در جائيست كه ذكر هردو از باب تشبيه باشد به اين معنا كه محملى براى ذكر هردو نداشته باشيم الّا حمل بر تشبيه مثل موردى كه مشبّه‌به را خبر براى مشبّه قرار داده باشيم همچون مثال [زيد اسد] كه در اين مثال متعيّن اين است كه زيد به اسد تشبيه شده ولى در جائيكه چنين نباشد و راه و چاره ديگر براى ذكر هردو داشته باشيم مثل اينكه بگوئيم:

سيف زيد فى يد اسد، كه در اين مثال ذكر اسد ارباب استعاره است نه مشبه‌به، لذا اشكال مزبور متوجه نمى‌شود بنابراين در مثال نهاره صائم نيز مى‌گوئيم:

اگر اضافه نهار به ضمير بيانيّه باشد اشكال وارد است ولى در