توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٢ - استدلال نظام و جواب از آن

بمطابقت مى‌باشد و كذب خبر عدم مطابقت با واقع و اعتقاد به عدم مطابقت مى‌باشد و غير ايندو نه صدق است و نه كذب.

شارح گويد: جاحظ انحصار خبر را در صدق و كذب منكر شده و اثبات واسطه نموده است.

وى پنداشته كه صدق خبر باين استكه خبر با واقع مطابق بوده و اعتقاد بمطابقتش نيز حاصل باشد و كذب را خبرى دانسته كه با واقع مطابق نبوده و اعتقاد نيز بعدم مطابقتش باشد و غير اين دو قسم كه چهار صورت ديگر است نه صدق بوده و نه كذب و آن چهار صورت عبارتند از:

١- مطابقت با اعتقاد عدم مطابقت.

٢- مطابقت بدون اعتقاد عدم مطابقت.

٣- عدم مطابقت با اعتقاد مطابقت.

٤- عدم مطابقت بدون اعتقاد اصلا.

بنابراين هركدام از صدق و كذب بتفسير جاحظ از صدق و كذب بر طبق دو تفسير سابق اخصّ مى‌شود زيرا وى در صدق مطابقت با واقع و اعتقاد را اعتبار نموده و در كذب عدم مطابقت واقع و اعتقاد را شرط كرده است.

البته اينكه مى‌گوئيم مطابقت واقع و اعتقاد را باين اعتبار است اعتقاد مطابقت مستلزم مطابقت اعتقاد نيز مى‌باشد زيرا ضرورى است كه بتفسير وى واقع و اعتقاد هردو با هم موافق مى‌باشند چنانچه در كذب كه مى‌گوئيم عدم مطابقت واقع و اعتقاد مبنى بر آنست كه عدم مطابقت مستلزم عدم مطابقت اعتقاد نيز مى‌باشد در حاليكه در دو تفسير سابق تنها بر يكى از ايندو (واقع و اعتقاد) اكتفاء شده است.