توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٠ - استدلال نظام و جواب از آن

چه آنكه ايشان معتقد بودند اينقول با واقع مطابق نيست لذا باعتقاد خودشان دروغ مى‌گفتند اگرچه در واقع و نفس الامر صادق بوده‌اند.

پس گويا در آيه چنين گفته شده است: ايشان گمان ميكنند كه در اين خبر صادق دروغ گفته‌اند و در چنين وقتى كذب معنايش منحصرا مطابق نبودن با واقع مى‌شود.

پس بايد در اين معنا تأمّل و دقّت شود تا توهّم آن نشود كه اين معنا اعتراف است باينكه صدق و كذب باعتقاد راجع ميباشند.

شرح فارسى:

توضيح‌

جواب سوم‌

٣- جواب سوّم اين است كه بگوئيم منافقين به رسالت پيغمبر اكرم شهادت دادند ولى خودشان اين امر را كذب مى‌دانستند پس خداوند تبارك و تعالى كه مى‌فرمايد: منافقين كاذب هستند معنايش اينست كه باعتقاد خودشان در شهادت مزبور كاذبند چه آنكه اعتقاد باطل و رأى فاسدشان اين بود كه حضرت پيغمبر نيست، پس اطلاق كاذب بر ايشان نه بخاطر اين است كه كلامشان با اعتقادشان موافق نيست بلكه بجهت اينست كه كلامشان با واقع تطبيق مى‌شود لذا خودشان را كاذب مى‌دانند و حق‌تعالى در آيه شريفه از اين واقعيّت كه اعتقاد اينها بكاذب بودنشان باشد خبر مى‌دهد.

قوله: لانّهم يعتقدون انّه غير مطابق للواقع: ضمير در [انّه‌] به قولهم راجع است.